علم و دين در حيات معقول

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»، در مباحث توليد علم ديني، مبحثي مهم وجود دارد كه يكي مستمسكين مخالفان علم ديني است با عنوان تضاد علم و دين.

اين نزاع تاريخي تقريبا هم قدمت تولد علم مدرن است و همين خود نشان از اين امر دارد كه در جهان سنت چنين نزاعي و اختلافي بين دين و علم تصور نمي شده است. 

اما اينكه چرا چنين بوده است؟ مگر در جهان مابعد تجدد در غرب چه رخ داد كه چنين نزاعي به وجود آمد؟ آيا «چه ديني» و «چه علمي» در اين مهم دخيل هستند؟ اولين بار كجا و كي و چرا چنين نزاعي به وجود آمد و سوالاتي از اين دست را كه در اين حيطه پيش مي آيد كه در اين راستا علامه محمد تقي جعفري سعي كرده است در سال 1369 با انتشار كتاب «علم و دين در حيات معقول» پاسخ دهد.

علامه كه در سال 1302 در تبريز زاده شده بود در حوزه هاي فلسفه و فلسفه علم، عرفان، حكمت، تفسير و ... در حوزه هاي تهران و نجف تحصيل كرده بود.

وي بسيار دقيق از مسائل فكري جاري زمان خويش در جهان مطلع بود و گفته مي شود با بيش از يكصد تن از انديشمندان معاصر خود از جمله برتراند راسل مكاتبه و مباحثه مي كرد.

همين همت وي شايستگي علمي اش را در حوزه هاي مختلف بالا برده بود. نمود خوب اين امر هم واكنش وي به مسائل انديشه اي زمان خود بود.

 

علامه در دو دهه پيش بحث رابطه علم و دين و علمي ديني را به ميان مي كشد و با گستره دانشي خوبش به نقد و ارائه نظر در اين حوزه مي پردازد.

كتاب «علم و دين در حيات معقول» ابتدا در سال 1369 توسط كانون علم و دين منتشر شد و بعدها موسسه حفظ و نشر آثار علامه جعفري آن را به سبب استقبال خوانندگان بارها و بارها تجديد چاپ كرد.

كتاب با مقدمه و پيشگفتاري تاريخي، تصويري از شكل گيري اين نزاع ارائه آغاز مي شود و آن چنان قلم سليس و  دانش نويسنده در حوزه تاريخ علم اين مسئله را دقيق بيان مي دارد كه از همان ابتدا جزئيات ماجرا و استدلالات عقلاني جبهه مدافع پيوند علم و دين و كاستي هاي نظري اردوگاه مخالف براي مخاطب آشكار مي شود.

سه بخش مفصل كتاب با عناوين، علم در اسلام، علم و شناخت در قرآن و مقدمه اي بر تاريخ علوم در تمدن اسلام، زير عنوان هاي بسيار متنوعي را در خود جاي داده اند و حجمي 300صفحه اي به كتاب بخشيده اند.

نشان دادن نظر انديشمندان معروف جهان و بنيانگذاران علوم در جهان اسلام و غرب در مورد عدم اختلاف بين علم و دين از جذابيت هاي كتاب است و اينكه چه طور دانشمندان سرشناس مكرراً نگاه الهي خود را در حوزه فعاليت هاي علمي شان بيان مي داشتند، از مواردي است كه متأسفانه در بايكوت غرب مدرن هرگز به گوش دانشجويان و حتي برخي صاحب نظران هم نرسيده است!

از نكات مثبت ديگر كتاب نظريه پردازي خود علامه در اين باره است. وي ابتدا به ترسيم و تعريف آنچه كه «حيات معقول» مي نامد، مي پردازد تا نشان دهد نظر اسلام بعنوان يك دين درباره جايگاه عقل در حيات بشري كجاست و مستند كردن اين موارد به آيات و روايات قوام محكمي به كارش مي دهد.
 

آوردن شاهد مثال هايي در حوزه كسب معرفت و انواع آن هم موردي است كه در اين كتاب بعنوان اولين كتابي كه تقريبا در اين حوزه به اين شكل در ايران نگاشته شده است، جايگاه ويژه اي به كتاب بخشيده است و اين بخش از كتاب به واقع غناي نظري خوبي دارد، حداقل اينكه به بيان تئوريك و ارائه ديدگاهي در باره نسبت دين با انواع روش هاي كسب معرفت داده است.

با وجود اينكه در حوزه راه هاي كسب معرفت و مبحث علم سكولار مي شود نقد اندكي وارد كرد، اما اين هرگز از ارزش كتاب و نگاه باريك بين نويسنده كه موجب شده است وي در دو دهه پيش مسائلي را طرح كند كه اكنون جزو داغ ترين مباحث علمي جامعه است، نمي تواند بكاهد.

چنانچه به مطالعه در اين حوزه علاقه منديد، اما احساس مي كنيد در كتاب هاي مشابه با تكلف كلام و تخصصي بودن مباحث نتوانسته ايد بهره اي ببريد، حتما اين كتاب غني و خوش قلم را بخوانيد، حتي، اگر در پي مباحثي دقيق در اين حوزه هستيد، باز هم خواندن اين كتاب را به شما پيشنهاد مي دهيم.

 

اين ويژگي به ظاهر متناقض كتاب در واقع نكته مثبت آن است كه ضمن دادن اطلاعات ارزشمند و ارائه نظريه اي جالب، قابل فهم و هضم نيز هست.

نه در زمان حيات علامه جعفري و نه تا كنون كه 12سال از فوت ايشان مي گذرد، نقد خاصي از اين كتاب ارائه نشده است.