دانشمندان باید راه‌هاى ميانبر را پيدا كنند

گروه علمی «خبرگزاری دانشجو»، حضرت آيت الله خامنه اي، رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار خود با استادان و اعضای هیئت علمی دانشگاه ها در 13 مهر ماه سال 1385 فرمودند: ما وقتى مي خواهيم درباره‏ نيازهاى كنونى جامعه‏ى دانشگاهى و محيط دانشگاهى و علم حرف بزنيم، از دو ديدگاه، با دو زبان مي توانيم حرف بزنيم؛ يك زبان، زبان تشويق كننده و به حركت درآورنده، و يك زبان، زبان مأيوس كننده و دلسرد كننده است.

 

من خواهشم اين است كه اساتيد محترم، مسئولان محترم در همه جا  سر كلاس، در مجامع علمى و در بيان گزارشها آن زبان اول را به كار بگيرند، نه زبان دوم را.

 

سرعت پيشرفت علمى كشور ما در سطح دنيا در درجه‏ اول است، نه در سطح منطقه. لكن آنى كه بالفعل دست ما را گرفته و آن نقطه‏اى كه بالفعل در آن قرار داريم، چندان راضى‏كننده نيست. اين هر دو واقعيت، بايد در كنار هم ديده بشود. هر دو درست است؛ هم اينكه ما الان كمبودهاى زيادى داريم، جايگاهى كه ايستاده‏ايم، جايگاهى نيست كه ما را به عنوان يك عنصر ايرانى و مسلمان، و داراى نگاه هاى بلند به افقهاى دور راضى بكند و هم اينكه در عين حال حركتى كه ما كرده‏ايم، اين حركت، حركت بسيار خوب و پُرشتابى بوده است؛ اين شتاب را بايد نگذاريم كم بشود.البته بايد بيشترش هم بكنيم.

 

من حدود يك سال و نيم پيش در يك مجمع علمى - شبيه همين مجموعه‏ شما، كه جوان ها و دانشجوها و زبده‏ها و اينها بودند - گفتم من انتظارم اين است كه ما پنجاه سال ديگر (نمى‏گويم ده سال، پانزده سال ديگر) در دنيا و در سطح عالم، حرف اول علمى را بزنيم؛ يعنى مرزهاى علم را ما تعيين كنيم. كار به جايى برسد كه زبان ما - كه زبان فارسى است - در دنيا زبان علم بشود.

 

اين، آن افقى است كه جلوِ چشم من است. براى اينكه به اين نقطه برسيم، اولاً بايد باور كنيم كه اين ميشود. اگر شما كه استاديد، آن آقا كه دانشجوست و آن شخص سومى كه مدير و در رأس تشكيلات است، باور نداشته باشد كه اين كار عملى است، بدانيد قطعاً نخواهيم رسيد. بايد باور كنيم.

 

 

من حرفم اين است: من مي گويم زمينه‏هاى اين باور موجود است. اولاً استعداد ما ايراني ها در زمينه‏هاى علمى، در دنيا اثبات شده است؛ از طرق مختلف، اين معنا تحقيق و بررسى شده است و از نظر من، قطعى است.

 

در پيشرفته‏ترين دانشگاه هاى دنيا، عنصر ايرانى از متوسط استعدادهايى كه در آن دانشگاه بوده، سطحش بالاتر است؛ يعنى متوسط استعدادِ ايرانى از متوسط استعداد جهانى، سطحش بالاتر است.

 

زمينه‏هاى طبيعى كشور هم اين را نشان مي دهد. ما در جاى خوبى از دنيا قرار داريم، از جمعيت خوبى برخورداريم، با سطح جغرافيايى خوبى قرار داريم امكاناتمان بالاست و كشور فقيرى نيستيم.

 

ما تقريباً يك صدمِ جمعيت دنيا را داريم و يك صدمِ وسعت ارضىِ كره‏ى زمين را هم داريم؛ آن وقت ذخاير ما در زمينه‏هاى مهمترين عناصر تشكيل‏دهنده و پيش‏برنده‏ى تمدن كنونى دنيا - يعنى فولاد، مس و چند عنصر ديگر - بيش از يك درصد است؛ استعداد انسانى هست، استعداد طبيعى هست و تجربه‏ى كاركرد هم هست. ما نگاه ميكنيم هر جايى كه تلاش كرديم، زحمت كشيديم و يك توجهى نشان داديم، پيش رفتيم.

 

شكى نيست كه ما در آغاز كاريم؛ من اول هم گفتم، قدمهاى اوليم. بايد اين قدمها را پى‏درپى برداريم، بايد پيش برويم و بايد باور كنيم كه «ميتوانيم».

 

من حرفم اين است. شما با اين باور و با اين نگاهِ همراه با اذعان و قبول قابليتِ اين جوانهاى مؤمن ما و پيشرفتى كه كرده‏اند، كمبودها را يكى يكى بشمريد؛ هيچ اشكالى ندارد. اين ما را تشويق خواهد كرد به اين كه اين كمبودها را كم كنيم و روزبه‏روز پيش برويم جوانى هم كه از شما اين را ميشنود، همچنين تشويق خواهد شد به اينكه پيش برود و شوق و اميد پيشرفت در دل او بيشتر خواهد شد؛ برخلاف اينكه ما نگاهمان، نگاه منفى باشد، نگاه مأيوس‏كننده باشد، كه اين را من قبول ندارم.

 

 

نكته‏دوم و به نظر من نكته اساسى؛ آنچه كه اساتيد ما براى پيشرفت علم، وجهه‏ همت خودشان بايد قرار بدهند، اولاً «شجاعت علمى» در همه‏ى بخش هاست؛ هم در بخش هاى علوم انسانى، هم در بخش هاى علوم تجربى، هم در بخش هاى نزديك به عمل و فناورى، و هم در بخش هاى علوم پايه. نظريه را دنبال كنند، توليد كنند، خلق كنند، ابداع كنند، نقد كنند؛ چشم‏بسته و تقليدى نبايد كار را دنبال كرد.

 

مشكل ما در گذشته هميشه اين بوده كه در زمينه‏هاى مختلف - در همه زمينه‏هاى علمى - چشم‏بسته و تقليدى نگاه كرديم كه ببينيم غربي ها چه مي گويند. درست است كه غربي ها  حداقل دو قرن، دو قرن و نيم از ما در حركت علمى جلوتر بودند و به مناطق خيلى عجيب و باورنكردنى‏اى هم رسيدند؛ در اين ترديدى نيست. ما هم عقب مانديم؛ با همه‏ افتخارات گذشته‏مان، به خاطر تنبليها و سوءسياست ها؛ در اين ترديدى نيست. اما من قبلاً هم گفته‏ام، ما از شاگردى كردنِ پيش كسى كه بلد است، ننگمان نمي آيد؛ ولى مي گوييم نبايد فكر كنيم كه ما هميشه بايد شاگرد بمانيم.

 

معناى اين نگاه تقليدى، اين است: ما هميشه بايد شاگرد بمانيم. نوآورى لازم است. اعتماد به نفسِ شخصى و اعتماد به نفسِ ملى در اساتيد ما، يك ضرورت است. اولاً، استاد ما شخصاً اعتماد به نفس داشته باشد و كار علمى بكند. به آن كار علمى‏اش تكيه بكند و افتخار كند.

 

ثانياً، اعتماد به نفسِ ملى داشته باشد. به قابليت و تواناييهاى اين ملت اعتماد داشته باشد. اگر اين معنا در يك استاد وجود داشته باشد، اين سرريز خواهد شد در محيط درس، در كلاس درس، در انتقال به دانشجو و تأثير تربيتى خودش را خواهد گذاشت.

 

ثالثاً پركارى؛ ما يك مقدارى از ناحيه‏ى كم‏كاريهايمان و تنبليهايمان - در بخشها و سطوح مختلف - ضربه خورديم. بايد كار كرد و از كار نبايد خسته شد. بنابراين نوآورى و ابتكار، شجاعت علمى، اعتماد به نفس شخصى و ملى و كارِ متراكم و انبوه، علاج كارِ پيشرفت علمى ماست. مخاطب اين هم اساتيد دانشگاهند.

 

خطشكنى علمى و عبور از مرزهاى علم همچنان در كشور ما، جدى نشده است. ما مي خواهيم علما و دانشمندان ما، راه هاى ميانبر را پيدا كنند؛ راههاى كشف نشده را از اين بينهايت مسيرهايى كه در عالم طبيعت وجود دارد و بشر بايد يكى پس از ديگرى كشف بكند.

 

من مي گويم در زمينه‏ علم و فناورى، آن كارى را كه ذهن بشر به آن دست نيافته است، آن را وجهه‏ همت قرار بدهيد و دنبال بكنيد؛ اين طورى است كه ما خط مقدم علم را شكسته‏ايم و يك قدم به جلو برداشته‏ايم. آن وقت ميتوانيم اين را ادعا بكنيم؛ و اين ممكن است.

 

البته برداشتن قدمهاى جديد، مستلزم پيمودن راه هاى رفته‏شده و طى‏شده‏ى به وسيله‏ى ديگران است؛ در اين شكى نيست. اما هيچ‏وقت نبايد ذهن را از كاوش و جستجو براى يافتن راههاى ميانبر محروم و ممنوع كرد.ما اين را در كشور لازم داريم.

 

 

ما بايد تحقيق را، كه حقاً و بدون شك بايد پژوهش و تحقيق مورد توجه و اهتمام بيشترى قرار بگيرد، در كشور اولاً با توجه به نيازهاى آن، هدفدار كنيم؛ يعنى ببينيم واقعاً كشور به چه احتياج دارد و پژوهش ها را در جهت نيازهاى كشور قرار بدهيم، و اين لازمه‏اش اين است كه ما بانك اطلاعات و مركزى داشته باشيم همه بتوانند بدانند چه لازم است، چه انجام شده است و چه لازم است براى تكميل يك پژوهش، تا بتواند اين قطعات گوناگون در كنار هم جمع بشود.

 

مابايد نظام اعطاى امتيازات علمى را در دانشگاه تطبيق كنيم با اين چيزها. والّا صرف اينكه مثلاً يك مقاله در يك مجله آى.اس.آى منتشر كرده يا چه تعداد مقاله منتشر كرده، كافى نيست؛ يعنى محقق و پژوهشگر ما نبايد براى كسب رتبه‏ علمى به دنبال اين باشد كه مقاله‏اى را تهيه و توليد كند كه براى كشور هيچ فايده‏اى ندارد و هيچ خلأيى از خلأهاى پژوهشى كشور را پر نميكند.

 

بله، آن كسى كه آن را در مجله چاپ مي كند، ممكن است برايش مفيد باشد يا براى كس ديگرى و جاى ديگرى مفيد باشد؛ اما براى كشور مفيد نيست. اين كار را مى‏كند صرفاً براى اينكه رتبه‏ى علمى به دست آورد. اين نظام بايد به هم بخورد؛ اين درست نيست.

 

نظام اعطاى امتيازات علمى و آيين‏نامه‏هايى كه در اين زمينه هست، بايد تطبيق كند با همين مطلب كه كدام تحقيق منطبق است با نياز كشور، و كدام تحقيق، تكميل‏كننده‏ى يك زنجيره‏ى تحقيق و پژوهش است.

 

ما گاهى در زمينه‏هايى يك زنجيره‏اى داريم؛ حلقه‏هاى وسطِ اين زنجيره مفقود است. تأمين اين حلقه‏ها خيلى اهميت خواهد داشت. پس هدفدار كردن تحقيق علمى با توجه به نيازهاى كشور و نيازهاى صنعت و بقيه‏ى بخشهاى حياتى كشور است.

 

تربيت دينى دانشجويان، باید از اهداف مجموعه‏ى اساتيد دانشگاهى كشور باشد تربيت دينى دانشجويان، بايستى يكى از اهداف مجموعه‏ى اساتيد دانشگاهى كشور باشد.

 

دانشجو را بايد هم متدين و هم داراى باورهاى ملى - همان اعتماد به نفس ملى كه عرض كرديم - بار آورد. خلاف اين را من گاهى از بعضى از دانشگاه ها و بعضى از كلاس هاى درس مي شنوم. استادى مي آيد طورى درباره‏ كشور حرف ميزند كه دانشجو از اينكه ايرانى است، بيزار ميشود. اين بى‏انصافى است؛ اين برخلاف مصلحت اين جوان و برخلاف مصلحت اين نسل عمل كردن است. بايد جوان را به هويت ملى و باورهاى ملى خودش پايبند كرد.