پيشرفت کاروان علم و تحقيق به مديريت احتياج دارد

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»؛ حضرت آيت الله خامنه اي، رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار خود با استادان و اعضای هیئت علمی دانشگاه ها در 26 آذر ماه سال 1383 فرمودند: بحمدالله ما امروز در مجموعه‏ي اساتيد و دانشجويانمان روح تعهد در مسائل اجتماعي را خيلي بارز مشاهده مي‏کنيم.

من دانشگاهِ قبل از انقلاب را هم کاملاً يادم هست. امروز احساس تعهد دانشجو و استاد نسبت به مسائل کشور و مسائل اجتماعي خوب است - که نمونه‏هايش را هم داريم مي‏بينيم - ليکن چه کنيم که اين احساس مسؤوليت و اين روح تعهد در مقابل سرنوشت کشور، تقويت شود؟ کاري کنيم که در محيط دانشگاه - اين محيط پُرنشاط و پُرتپش؛ محيطي که از علم و روحيه‏ي تحقيق و همراه با نشاط و جواني، سرشار و لباب است - اين احساس تعهد و مسؤوليت بيش از پيش وجود داشته باشد و همه يا اکثريت قاطع اساتيد و دانشجويان نسبت به سرنوشت و آينده‏ي کشور و آينده‏ي نسلها احساس مسئوليت کنند و روح‏فردگرايي و به فکر سرنوشت شخص خود بودن، قدري تضعيف شود؛

يعني نه دانشجو و نه استاد، همه‏ي همّ و غمشان اين نباشد که آينده‏يي براي شخصِ خودشان بسازند. اگرچه از ديد اسلام همه بايد مصالح و سرنوشت عمومي را بر مصالح و منافع شخصي ترجيح دهند، ليکن از نخبگان، زبدگان و برجستگان - که مظهر آنها مجموعه‏ي استاد و دانشجو هستند - توقع اين است که روحيه‏ي به فکر سرنوشت خود بودن، بر روحيه‏ي به فکر سرنوشت کشور بودن ترجيح پيدا نکند.

سمینارها به صورت شکلی و صوری برگزار نشوند

من توصيه مي‏کنم در همه‏ي زمينه‏هاي مهم، سمينارهاي واقعي برگزار شود؛ نه شکلي و صوري. گاهي انسان مي‏بيند سمينار و کنگره‏ي بين‏المللي يا داخلي برگزار مي‏شود، اما اغلب، ته‏اش چيزي درنمي‏آيد. واقعاً بايد سمينارهاي علمي تخصصي مفيد تشکيل شود .

نبايد تصور کرد که مجموعه‏ي انساني يک ملت، يک حرکت بسيط مي‏تواند داشته باشد. حرکتها، جمع‏بندي شده‏ي مجموعه‏ي احساسات، انگيزه‏ها و تحرکها در کل جامعه است.

ما بحمدالله در بخشهاي بسيار زيادي داريم پيشرفت مي‏کنيم. اين‏طور تصور نشود که ما از واقعيات جامعه بي‏خبر مي‏مانيم؛ نه، من بحمدالله با بدنه‏ي مردم مرتبطم. شما آقايان و خانمهايي که اين‏جا تشريف داريد، بخشي از مجموعه‏ي نخبگان کشور هستيد. بنده با غيرنخبه‏ها، با مردم عادي، با روحانيون، با ائمه‏ي جماعات و با خانواده‏هاي گوناگون ارتباط دارم؛گاهي هم به خانه‏هاي مردم مي‏روم و روي فرش و زير سقفشان مي‏نشينم؛ بنابراين واقعيتها را مي‏بينم؛ اين‏طور نيست که ندانم و نبينم.

اين تصور و توقع هم منطقي نيست که ما فکر کنيم بايد يکسره بدون ريزش و بدون وجود نمودها و نمونه‏هايي که نمي‏پسنديم، جلو برويم؛ نه، بالاخره ريزشها و رويشهايي هست؛ سقوطها و عروجهايي هست؛ مجموعه‏ي انساني جمع‏بندي شده را بايد محاسبه کرد.

مسئولان در تربیت نخبگان برای کوتاه مدت به صورت غیر مادی به مسئله نگاه کنند

ما در زمينه‏ي تربيت نخبگان - که يک بخش عمده‏ي آن در عرصه‏ي آموزش دانشگاهي است - هم در بخش آموزش و هم در بخش پژوهش، نياز به تمرکز بيشتري از سوي مسئولان داريم. مسؤولان کشور در اين زمينه بايد با يک نگاه واقع‏بين و با يک محاسبه‏ي صحيح و - براي کوتاه‏مدت - غيرمادي به مسئله نگاه کنند.

اگرچه در بلندمدت يقيناً ثروت و پيشرفت و رشد مادي کشور هم در گرو همين‏هاست، منتها در مسائل دانشگاه، در کوتاه‏مدت بايد محاسبات را بر مبناي مسائل مالي و اقتصادي و مادي قرار نداد. نه اين‏که الان اين نگاه وجود ندارد؛ من مي‏بينم هم در سازمان مديريت و برنامه‏ريزي و هم در مجموعه‏ي دولت اين نگاه وجود دارد و مسئولاني که در رأس اين کارها هستند، خودشان غالباً دانشگاهي و اهل تحصيلات عاليه هستند؛ کساني هستند که قدر تحصيلات و تحقيق را مي‏شناسند؛ ولي بايد برنامه‏ريزي شود؛ مديريت لازم است.

همين مسأله‏ي هجرت نخبگان يا فرار مغزها - که آقايان به بيانهاي خوبي اشاره کردند - هرچند بخشي از آن بلاشک به امکانات و امثال آن مرتبط است، بخشي هم به مسائل معنوي ربط دارد؛ اما بخشي هم مربوط به مديريتهاست.

ما، هم در وزارت علوم و بخشهاي مختلف تحقيقاتي، و هم در مديريت دانشگاه‏ها نياز به اين داريم که انسانهايي که اين مسؤوليتها را بر عهده دارند، با نگاه مديريتي کارآمد و پخته و سنجيده با اين مسأله برخورد کنند.

يقيناً پيشرفت کاروان علم و تحقيق در کشور احتياج دارد به مديريت؛ به تعبير برخي از دوستان، به نظارت، اشراف، برنامه‏ريزي، جهتدهي و هدف معين کردن نياز دارد؛ بدانيم براي کار تحقيقاتي راهبرد ما چيست؛ چه کنيم که اين تحقيقات و اين آموزش براي کشور مفيد باشد و به‏کار کشور بيايد.

افق کار در کشور، بسيار خوب است؛ استعدادها خوب است؛ امکانات موجود کشور، قابل قبول است؛ اين امکانات را مي‏شود افزايش داد. دستگاه‏هاي مسئول دولتي و اجرايي علاقه‏مندند به علم اهميت بدهند و اين را قبول کرده‏اند که علم، محور توسعه‏ي حقيقي براي کشور است.

ما بدون علم نمي‏توانيم به‏جايي برسيم؛ هم در سند چشم‏انداز بيست‏ساله اين آمده، هم در مذاکراتي که حول‏وحوش اين مسأله وجود دارد، اين معنا به وضوح براي همه تبيين شده است. همت لازم است؛ هم در دستگاه‏هاي مديريتي، هم در شما اساتيد محترم و کساني‏که بالمباشره مسؤوليد.

تولید علم با تحصیل و تبحر در علم متفاوت است

آنچه مهم است، توليد علم است. دوستان آمارهايي دادند، من هم اين آمارها را قبول دارم، به ما هم در زمينه‏ي پيشرفتهاي تحقيقي و مقالات منتشره‏ي در مجلات علمي و معتبر دنيا هم گزارشهايي داده شده؛ منتها توجه کنيد که توليد علم - يعني شکستن مرزهاي علم و پيشرفت کردن - با تحصيل علم و تبحر در علم تفاوت دارد؛ ما اوّلي را نياز داريم. نه اين‏که به دومي نياز نيست، اما دومي کافي نيست.

اين‏که نوشته و تحقيق و فرآورده‏ي ذهن دانشمندان در زمينه‏ي علوم مختلف - چه علوم انساني، چه علوم تجربي - بيايد و خوب دانسته شود و همين‏ها محور تشخيص و معرفت‏نهايي انسان شود، چيز مطلوبي نيست.

ما مي‏بينيم که در زمينه‏هاي مختلف، تحقيق و پژوهش و رسيدن به نظريه در دنياي مادي و دنياي غرب، مبناي قابل قبول و مورد اعتمادي نبوده؛ بخصوص در زمينه‏ي علوم انساني، که در علوم تجربي و در فناوري هم اثر خودش را نشان مي‏دهد.

نگاه اسلام به علم و زندگی مبنای تحقیقات علمی در غرب نیست

نگاه اسلام به انسان، به علم، به زندگي بشر، به عالم طبيعت و به عالم وجود، نگاهي است که معرفت نويني را در اختيار انسان مي‏گذارد. اين نگاه، زيربنا و قاعده و مبناي تحقيقات علمي در غرب نبوده. تحقيقات علمي در غرب، در ستيز با آنچه آن را دين مي‏پنداشتند، آغاز شده است.

البته آنها حق داشتند؛ ديني که رنسانس عليه آن قيام کرد و خط فکري و علمي دنيا را در جهت مقابل و مخالف آن ترسيم کرد، دين نبود؛ توهمات و خرافاتي بود با عنوان دين. دينِ کليسايي قرون وسطايي، دين و معرفت ديني نبود. بديهي بود که عقده‏ها و گره‏ها در ذهن دانشمندان و نخبگان و زبدگان فکري باقي بماند و برايش راه علاجهاي ضدديني و غيرديني پيدا کنند. لذا هنوز چگونگي کنار آمدن علم و دين براي آنها مسأله است.

ليکن مسأله‏ي ما اين نيست. در جهان‏بيني ما، علم از دل دين مي‏جوشد و بهترين مشوق علم، دين است. ديني که ما مي‏شناسيم، جهان‏بيني ديني‏يي که ما از قرآن مي‏گيريم، تصويري که ما از آفرينش و از انسان و از ماوراءالطبيعه و از توحيد و از مشيت الهي و از تقدير و قضا و قدر داريم، با علم سازگار است؛ لذا توليدکننده و تشويق‏کننده‏ي علم است.

پايه و مبناي علوم انساني‏ که امروز در غرب مطرح است، از اقتصاد و جامعه‏شناسي و مديريت و انواع و اقسام رشته‏هاي علوم انساني، بر مبناي يک معرفت ضدديني و غيرديني و نامعتبر از نظر کساني است که به معرفت والا و توحيدي اسلامي رسيده باشند.

ما در اين زمينه‏ها بايد کار کنيم. در زمينه‏ي علوم تجربي بايد کار و تلاش کنيم. قدرت پيشرفت علمي و باز کردن راه‏هاي نو و گشودن افقهاي جديد را بايد در خودمان به‏وجود بياوريم؛ همت ما بايد اين باشد؛ توقع، اين است.

خوشبختانه ما پيشرفت کرده‏ايم؛ بوضوح مي‏شود اين را ديد. اگر قرار بود در محيط غيرديني و ضدديني، علم پيشرفت کند، از لحاظ علمي لااقل پيشرفت مي‏کرديم. ما از لحاظ علمي، عقب‏مانده و عقب نگه‏داشته شده بوديم. بيش از پنجاه سال، تحرک و جوشش علمي در اين کشور کند بود؛ در بعضي از بخشها تعطيل بود. موانعي که به‏وجود آوردند، براي اين ملت مثل سم کشنده‏يي بود. باور را از ملت ما گرفتند. ملت و نخبگان و مغزهاي ما را به هر آنچه از بيرون اين مرزهاست، آن‏چنان دلبسته کردند که اصلاً کسي اين مجال و اين جرأت و اين شجاعت را پيدا نکند که فکر کند مي‏توان برخلاف آن حرفها يا غير از آن حرفها و آن نظريه‏ها، نظريه‏يي ارائه کرد.

ما هنوز هم تا حدودي گرفتار آن حرفها هستيم. البته اسلام به ما خودباوري داد و انقلاب به ما جرأت بخشيد. آنچه امروز مشاهده مي‏کنيم، نتيجه‏ي همين جرأت است؛ بايد اين جرأت را تقويت کرد و پيش رفت.

البته من اين نکته را هم تصحيح کنم. دوستان چند جا در خلال فرمايشاتشان به ما گفتند «دستور بدهيد». بنده در اين زمينه‏ها هيچ دستوري به کسي نمي‏دهم؛ چون کار ما در اين زمينه دستوري نيست؛ مثلاً به وزارت علوم دستور بدهم در اين زمينه اين‏طوري عمل کند؛ نه، ما به دولت و مسؤولان به صورت اعلام سياستها، چارچوب‏ها را مي‏دهيم.

يا بعضي از دوستان گفتند به قاضي دستور بدهيد. بنده به قاضي دستور نمي‏دهم؛ قاضي کار خودش را مي‏کند، مسؤوليتِ کار خودش را هم دارد؛ کمااين‏که دستگاه‏هاي دولتي مسؤوليت خود را دارند. ما تلاش و دنبال‏گيري مي‏کنيم تا اين کارها ان‏شاءالله در مسير و بستر قانوني و صحيح و منطقي خود تحقق پيدا کند. اين چيزها دستوري نيست. خيلي مشکلات هم با دستور و بخشنامه و امثال اينها حل نمي‏شود.