روحيه فردپرستي در سپاه اسلام؛ عامل شكست مسلمانان در احد

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ تدابیر و تاکتیک های نظامی مهمترین اصل در جنگ ها بوده و هست؛ به طوری که دیگر امور را تحت الشعاع قرار می دهد.

 

زمانی که زندگی رسول الله را مورد مطالعه قرار می دهیم، می بینیم که آن حضرت هرگز از این امر غافل نبوده اند و با به کارگیری تاکتیک های نوین جنگی در اکثر غزوات خویش پیروز می شدند و دشمنان را از این اقدامات بهت زده می کردند.

چنانچه واکستون کوستا، خاورشناس ایتالیایی می گوید: «محمد (ص) به تمام معنی کلمه بزرگترین پیشوا و فرمانده سیاسی بود، سیادت و فرماندهی او در عالیترین و بزرگترین مظاهر فرماندهی که بشر از آن برخورده است تجلی می نمود و در حقیقت بی نظیر بود.»
 

پیامبر (ص) درباره‌ شیوه‌ جنگ احد که آیا در شهر بمانیم و از مردم دفاع کنیم یا اینکه از مدینه بیرون رویم و با دشمن بجنگیم به مشورت پرداخت؛ در نهايت، آن حضرت خروج از شهر را بر قلعه‌داری و جنگ تن به تن در مدینه ترجیح داد و پس از تعیین شیوه دفاع وارد خانه شد و زره پوشید.

از نکات جالب توجه اینکه آیه « وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ » پس از جنگ احد نازل شده است تا گمان نشود اگر محصول مشورت در جنگ احد چندان رضایت بخش نبوده، پس نباید پیامبر اکرم (ص) از آن به بعد در امور مختلف با دیگران مشورت کند.

 

از آن زمانی که پیامبر (ص) در مدینه سکنی گزیدند، پیوسته مأموران زیردست را روانه‌ اطراف می‌کردند تا ايشان را از اوضاع و خارج مدینه آگاه سازند و پس از گزارش کارها و حرکات دشمنان، اقدامات لازم را برای دفع حرکات دشمنان فراهم می‌ساختندغ در جنگ احد نیز چنان که ذکر شد، عباس، عموی پیامبر جریانات مکه را به پیغمبر گزارش داد.

سازماندهی نیروهای نظامی و توصیه های لازم به آنها

آن حضرت قبل از آغاز جنگ، لشکر خود را منظم می‌ساختند و روحیه‌ سربازان اسلام را تقویت می‌کردند و فنون و تاکتیک های نظامی را به آنها آموزش می‌دادند؛ چنان که در جنگ احد برای خالی نگذاشتن سنگرهای مهم، توصیه‌ فراوان نمودند تا دشمن از پشت بر مسلمانان حمله نکند.

استفاده از نیروهای کارآزموده و ماهر

پیامبر اکرم(ص) در جنگ ها، بخصوص جنگ های حساس از افراد ماهر و جنگجوهای حرفه ای و کارآزموده استفاده می کردند تا روحیه افراد را برای پیروزی بالا ببرند.

به عنوان مثال در جنگ احد حضرت از «سمر بن جندب» که تیراندازی ماهر بود و نیروی بدنی بالایی داشت با وجود سن کم استفاده کردند.

 

در همان جنگ حضرت شمشیری در دست گرفتند و فرمودند: «چه کسی می تواند با این شمشیر بجنگد و حق این را ادا کند؟» تا اینکه ابودجانه که مردی شجاع بود، بلند شد و گفت: «یا رسول الله حق این شمشیر چیست؟» حضرت فرمود: «این است که آن قدر با این بجنگی تا کج شود.» وی گفت: «من قبول می کنم و حقش را ادا می کنم.»

انتخاب بهترین نقطه برای استقرار

یکی از نکته های مهمی که در جنگ ها باید مورد توجه قرار بگیرد انتخاب نقطه مناسب برای استقرار نیروهاست؛ به گونه ای که بتوانی بر دشمن اشراف داشته باشی.

 

همچنین استقرار نيروها باید طوري باشد که دشمن نتواند به شما نفوذ پیدا کند؛ در جنگ احد رسول الله سپاه اسلام را جایی مستقر کردند که کوه احد پشت و عینان در کنار سپاه بود، ولی به خاطر سرپیچی نیروها در جنگ شکست خوردند.

 

 

به طور خلاصه، چند عامل مهم دست به دست هم دادند و اين حادثه غم‏انگيز و در عين حال عبرت‏ آموز را به وجود آوردند:

1. اشتباه محاسبه‏اى كه براى بعضى از تازه مسلمانان در درك مفاهيم اسلام پيدا شده بود سبب شد كه خيال كنند تنها ابراز ايمان براى پيروزى كافى است و بنا بر اين است كه خداوند در تمام ميدان هاى جنگ به وسيله امدادهاى غيبى از آنها حمايت مي كند؛ به اين ترتيب سنت الهى را در عوامل پيروزى طبيعى، انتخاب نقشه‏هاى صحيح و تهيه وسايل لازم، به دست فراموشى سپردند.

 

2.  عدم انضباط نظامى و مخالفت با فرمان مؤكد پيغمبر (ص) مبني بر ماندن تيراندازان در سنگر حساس خود عامل مهم ديگرى براى اين شكست بود.

 

3. دنياپرستى جمعى از مسلمانان تازه كار كه جمع‏آورى غنايم جنگى را بر تعقيب دشمن ترجيح دادند و اسلحه بر زمين گذاشته و براى اينكه از ديگران عقب نيفتند به تلاش پرداختند، سومين عامل شكست بود تا بدانند در راه خدا و به هنگام جهاد مقدس بايد اين مسائل به كلى فراموش شود.

 

4. غرور ناشى از پيروزى درخشان ميدان بدر، تا آنجا كه فكر قدرت دشمن را از سر بيرون كرده بودند و تجهيزات او را ناچيز مى‏پنداشتند.

 

5. وجود یک نوع روحیه فردپرستی در سپاهیان اسلام؛ سپاه اسلام در روز احد بعد از گرم شدن تنور جنگ، ظن قوى پيدا كردند به اينكه رسول خدا (ص) كشته شده و به همين جهت متفرق شدند و پشت به قتال كردند، به گونه ای که خداوند در آیه 144سوره آل عمران به این مطلب اشاره می کند و از عقبگرد آنها سخن به میان می آورد، در حالی که هدف باید برای آنان از هر چیز مهمتر می بود.

 

اينها نقاط ضعفى بود كه بايد در آب جوشان اين شكست شستشو می شد.

نتایج  حاصل از جنگ احد

بعد از جنگ بدر و شهادت پر فتخار جمعى از مسلمانان، عده‏اى در جلسات مى‏نشستند و پيوسته آرزوى شهادت مى‏كردند كه اى كاش اين افتخار در ميدان بدر نصيب ما شده بود؛ مطابق معمول در ميان آنها جمعى صادق بودند و عده‏اى متظاهر و دروغگو يا افرادي كه در شناسايى خود در اشتباه بودند، اما چيزى طول نكشيد كه جنگ وحشتناك احد پيش آمد، مجاهدان راستين با شهامت فوق العاده جنگيدند و شربت شهادت نوشيدند و به آرزوى خود رسيدند.

اما جمعى از دروغگويان هنگامى كه آثار شكست را در ارتش اسلام مشاهده كردند از ترس كشته شدن، فرار كردند؛ این شکست موجب شد تا مومنان واقعی از کسانی که فقط ادعا و آرزوی شهادت می کردند تمییز داده شوند كه با مطالعه تاریخ جنگ احد می فهمیم چقدر بین شعار و عمل  فاصله است. 

يكى از نتايج اين شكست دردناك اين بود كه مسلمانان، شهيدان و قربانيانى در راه اسلام بدهند كه نسل های آینده بدانند اين آيين پاك را ارزان بدست نياورده‏اند تا در آينده ارزان از دست بدهند؛ ملتى كه قربانى در راه اهداف مقدس خود ندهد هميشه آن را كوچك مى‏شمرند، اما به هنگامى كه قربانى داد هم خود او و هم نسل هاى آينده، به ديده عظمت به آن مى‏نگرند.

حادثه احد در تصحيح يك اشتباه فكرى نقش مهمی دارد و آن اینکه مسلمانان همواره از خداوند انتظار کمک داشتند و گمان می کردند چون آنها اقدام به جهاد کنند قطعا خداوند با امدادهای غیبی خود آنها را پیروز می گرداند؛ این تفکر آن قدر حاکم بود که پس از بازگشت از جنگ احد عده ای دچار شک و تردید شده بودند که اگر ما بحق هستیم پس چرا خداوند به وعده خود در جهت پیروزی ما عمل نکرده است؟

 

همین تزلزل اعتقادی موجب فراهم آمدن زمینه مناسب برای سوءاستفاده منافقان و کافران  بود، اما آنچه باید توجه داشت این است که دست یاری خداوند تا زمانی است که مسلمانان کاملا تابع فرامین الهی و پیامبر اکرم (ص) باشند و در صورت تخلف قطعا نتیجه زیانبار آن را خواهند دید.

همچنین درسى را كه حادثه احد در مبارزه با فردپرستى مى‏دهد، درسى است براى همه مسلمانان در همه قرون و اعصار؛ آنها بايد بياموزند كه مسائل هدفى هرگز نبايد قائم به شخص يا اشخاص باشد، بلكه بايد بر محور يك سلسله اصول و تشكيلات ابدى دور بزند كه با تغيير افراد يا فوت آنان حتى اگر پيامبر بزرگ خدا باشد، آن كار تعطيل نگردد، اصولا رمز بقاى يك مذهب و يا يك تشكيلات همين است، بنا بر اين برنامه‏ها و تشكيلاتى كه قائم به شخص هستند تشكيلاتى ناسالم و غيرطبيعى محسوب مى‏شوند كه بزودى متلاشى خواهند شد.

منابع:

تاریخ تحقیقی اسلام، ج3، محمد هادی یوسفی غروی.

مجموعه آثار شهيد مرتضی ج 17
تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی
تفسیر المیزان، علامه طباطبایی