پيامبر(ص) و مديريت بحران در جنگ

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ يكى از حساس‏ترين و سرنوشت‏ سازترين حوادث صدر اسلام، غزوه احزاب است؛ مورخان، اين غزوه را بيشتر از آن جهت‏ بااهميت مى‏دانند كه آخرين صحنه تهاجم دشمن به نيروهاى اسلام و نقطه اوج اقدامات دفاعى مسلمين بود، اما آن‏ چه كمتر در منابع تاريخى مورد توجه قرار گرفته، مديريت اين حادثه سرنوشت‏ ساز و مهم است كه تصميم پيامبر(ص) به حفر خندق يكى از بهترين نمونه‏هاى تصميم‏گيرى شجاعانه بود.
 
خندقى به طول حداقل پنج كيلومتر با عرض تقريبى هفت تا 10 متر و عمق حداقل سه‏متر، مستلزم حجم عظيمى از خاكبردارى است، در حالى كه تمام نيرويى كه در اختيار پيامبر(ص) بود به 3000 نفر هم نمى‏رسيد؛ حال اين سوال مطرح است كه چه مديريتى اعمال شد كه توانست ‏با وجود همه محدوديت‏ها اين اقدام كم نظير را انجام دهد و به نتيجه مطلوب برساند؟
 
اقدامات پیامبر(ص) در حفر خندق
 
با توجه به حضور منافقان و نيز وضعيت كمى و كيفى نيروهاى اسلام، رهبرى پيامبر اكرم(ص) در جنگ احزاب يكى از دشوارترين مديريت‏ها در شرايط نامناسب بود.

 

جهت تقويت روحيه مسلمين و فعال‏تر كردن آنها، موارد زير از شيوه مديريت پيامبر(ص) قابل استنباط است:
 
الف - مشاركت مستقيم و جدى و همه جانبه شخص رسول الله (ص) در كار حفر خندق؛ به ‏طورى‏كه به گفته بسيارى از مورخان، نيروهاى عادى مجاز بودند شب‏ها محل كارشان را ترك كنند، اما پيامبراكرم (ص) به اتفاق گروهى از اصحاب مؤمن و مخلص در كنار خندق مى‏ماندند؛ نكته قابل توجه اين‏كه، اين مشاركت‏ به رهبرى و هدايت مسلمين محدود نبود، بلكه آن حضرت خود خاك حمل مى‏كردند و هر جا مسلمين در حفر خندق گرفتار مشكل مى‏شدند از آن جناب استمداد مى‏كردند.

 

ب - حضور شاد و بانشاط پيامبر اكرم(ص) اين روحيه را به نيروها هم منتقل مى‏كرد. روحيه بانشاط پيامبر چنان بر اصحاب تاثير گذاشته بود كه آنها حتى بيش از مواقع عادى با يكديگر شوخى و مزاح مى‏كردند. پيامبر اكرم(ص) هم تا آن‏جا كه اين شوخى‏ها برخوردى با ارزش‏هاى الهى و اسلامى و شخصيت افراد و اداره امور نداشت، آن را منع نمى‏كردند.

 

ج - خواندن سرودهاى دسته جمعى يكى ديگر از اقداماتى بود كه ضمن جلوگيرى از پرداختن مسلمين به بحث‏هاى تضعيف كننده روحيات و ايجاد كننده اضطراب عمومى، موجب شادى و نشاط و تقويت روحيه مسلمانان مى‏شد. تمامى اين سرودها داراى بار ارزشى و تاثيرات تربيتى بسيار خوبى بود. 
 
خندق جنگ سرنوشت ساز در تاریخ اسلام

 

جنگ خندق با تمام مشكلاتى كه براى مسلمانان ایجاد كرده بود و فشار و دشوارى كه براى آنها داشت، با نصرت الهى به سود مسلمانان پایان یافت و احزاب‏ به‌سرعت به سوى مكه كوچ كردند و از آن پس نیز ـ چنان كه رسول خدا (ص) خبر داده بود ـ دیگر مشركان نتوانستند لشكرى فراهم كرده به جنگ پیغمبر اسلام و پیروان او بیایند.

 

جنگ خندق يک جنگ خسارت بار نبود؛ بلکه يک جنگ رواني بود؛ کشتار سختي در اين جنگ صورت نگرفت، اما يکي از سرنوشت ‌سازترين نبردها در تاريخ اسلام بود که به شکست و خواري و رسوايي مشرکان انجاميد و اين نتيجه را تثبيت کرد که هيچ نيرويي از نيروهاي قوم عرب توان ريشه‌کن کردن نيروي محدودي را که در مدينه در حال رشد و نشو و نماست، ندارد؛ زيرا قوم عرب هرگز توانمندي بيش از اين را نداشت که جمعيتي آن چنان انبوه که در جنگ احزاب فراهم آورد، گرد آورد!

 

رسول خدا(ص) هنگامي که خداوند جنگ احزاب را به خير گذرانيد، فرمودند: «الآن نغزوهم ولا يغزونا؛ نحن نسير إليهم؛ اينک ما به جنگ آنان مي‌رويم و آنان ديگر به جنگ ما نمي‌ايند، ما به سوي آنان رهسپار خواهيم شد.»
 
کدامین خندق در برابر احزاب دنیا بايد حفر گردد؟ 
 
تامل، بررسی و دقت در بیانات رهبر فرزانه انقلاب اسلامی برای آن که غبار زمان، این هشدارها را کمرنگ نکند، ضروری است؛ ايشان مواجهه امروز جهان در مقابل اسلام را به جنگ احزاب تشبيه كردند.

 

«امروز جبهه عظيمى در مقابل اسلام گسترده شده است؛ چرا نبينيم؟ چرا بعضى اين جبهه عظيم را نمى‌بينند؟ مثل جنگ احزاب است؛ فِرَق مختلف ضد اسلامى، ضد معنويت و ضد حقيقت در مقابل اسلام دست به دست هم داده اند، موشكافى مي‌كنند تا نقطه‌ضعف‌ها را پيدا كنند و از آن نقطه‌ضعف‌ها استفاده كنند؛ نقاط نفوذ را پيدا كنند، از آن نقاط نفوذ به ما ضربه بزنند.» (1)

 

اتحاد دشمن در شرایط کنونی، تحریم ‌های اقتصادی و سم پراکنی منافقین و رسانه‌های بیگانه، شرایط ما را به شرایط جنگ احزاب مانند می‌کند که عبرت گیری از آن اولین و عقلانی‌ترین راه حل است.

 

در این شرایط، حفر خندق چگونه باید باشد و چطور باید در برابر عواقب حفر خندق مانند تحریم اقتصادی ایستاد؟! قهرمانان دشمن اکنون چگونه رجزخوانی می‌کنند؟! و قهرمانان ما چگونه باید در برابر آنها بایستند، منافقین با چه ترفندی در دل اهل ایمان رسوخ کرده و آنها را دچار شک و یاس می‌نمایند؟! سخنرانی‌های رهبر انقلاب در قم کلید پاسخ به تمامی این سوالات است.

 

آیا این خندق جز توسط حوزه‌های علمیه، استادان، علما و دانشگاهیان متعهد و دلسوز در برابر حمله ویرانگر دشمن به اندیشه و زیربنای فکری و معرفتی جامعه اسلامی قابل ایجاد است؟!

 

در جنگ نرم، کجا و به چه صورتی و چه کسانی باید این خندق را ایجاد کنند؟!

 

ايشان يكي از اين خندق ها را ايجاد تحول در علوم انساني عنوان كردند و فرمودند: «تحول برای ایجاد علوم انسانی کارآ و متناسب با جهان بینی اسلامی، تلاش مضاعف برای تحول در حوزه‌های علمیه، تبیین نسبت روحانیت و حکومت، بیان منشور حوزه‌های علمیه، بیان راهکارهای نفوذ دشمن و چگونگی ایجاد فتنه، در نظر گرفتن نحوه دشمنی استکبار و افزایش بصیرت در جامعه و توصیه به دولت، حوزه‌های علمیه و جامعه مدرسین، نخبگان، جوانان و... »  (2)
 
پی نوشت:

 

1- بیانات رهبر انقلاب در جمع کارگزاران حج؛ 17آبان 89
2- بیانات رهبر انقلاب در جمع طلاب سفر قم؛ آبان 89