جرياني كه توانست چشم فتنه را از حدقه بيرون افكند

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ نفاق جديد در دوران حضرت علي(ع) داراي نحله‌هاي متعددي است كه در هدف وحدت دارند؛ به طوري كه پيامبر اسلام(ص) پس از اتمام جنگ احد به امام علي(ع) فرمودند: «...چه خواهي كرد هنگامي كه پس از من با ناكثين و قاسطين و مارقين رودررو شوي؟» امام علي(ع) كه از اين سخنان شگفت‌زده شده بودند از حضرت پرسيدند: «آيا واقعا چنين اتفاقي خواهد افتاد؟» رسول خدا(ص) به ايشان فرمودند: «به خدا سوگند آري.»

در اين حديث شريف بوضوح پرده از نحله‌هاي نفاق جديد كنار مي‌رود و ماهيت جريان‌هاي منافقين در دوره علوي آشكار مي‌شود، لذا پرداختن به جريان‌هاي دوره علوي از اهميت بالايي برخوردار است كه دو جريان ناكثين و قاسطين در شماره‌هاي قبلي بررسي شد.

حزب عثمانیه، مؤثرترین حزب در امور سیاسی و اجتماعی زمان عثمان

از دیگر تشکل های اجتماعی دوره امام علي(ع)، حزب عثمانیه است که در حجاز شکل گرفت. به لحاظ طولانی بودن مدت خلافت عثمان و نیز روحیه قوم‌گرایی که وی داشت، بستر مناسبی براي بنی‌امیه فراهم آمد؛ به طوري كه مدیران عثمان نيز نوعاً از بنی‌امیه بودند، لذا از امتیازات بالايي برخوردار شده و به تعبیر عمر، بر گردن مردم سوار شدند.

در زمان عثمان، میدان برای بنی‌امیه و زمینه براي ايجاد دولت اموی در شام فراهم شد، سپس حجاز، به لحاظ اینکه مرکز خلافت اسلامی بود و نیز کوفه و بصره به دليل حساسيت آن، مورد توجه بنی‌امیه و حزب عثمانیه قرار گرفت.

عثمانی ها پس از قتل عثمان همدست ناکثین شدند

برخی از افراد سرشناس عثمانیه که هوادار سرسخت سیاست‌های وی بودند، عبارتند از حَکم بن عاص، مروان بن حکم، ولید بن عقبه، عبدالله بن ابی سرح، معاویة بن ابی سفیان، عبدالله بن عامر، سعید بن عاص، یعلی بن منیه، عبدالله بن عمرو حضرمی، جریر بن عبدالله، قاسم بن ربیعه، عمرو بن حریث، عمارة بن ولید، حجر بن عمرو، عمر بن سعد، ابوبرده فرزند ابوموسی، اسماعیل و اسحاق دو فرزند طلحه.

این تشکل که مؤثرترین حزب در امور سیاسی و اجتماعی در زمان عثمان بود و در انقلاب علیه عثمان، بیشترین دفاع را از عثمان داشت، هنگامی که تلاش های آنها به ثمر نرسید و عثمان به قتل رسید، سران این گروه، در حالی که بغض و کینه علی(ع) در دل آنها موج می زد، از همدستان ناکثین شدند.

در مکه و در سمینار ناکثین که برای مشاوره و انتخاب منطقه شورش تشکیل شده بود، عده‌ای از اینان مانند مروان، ولید، یعلی بن منیه، و عبدالله بن عامر و سعید بن عاص شرکت داشتند كه در قدم نخست، یعلی بن منیه، چهار هزار دینار کمک مالی و نیز شتر سرخ موی را در اختیار زبیر و عایشه گذاشت.

حزب عثمان همراه ناکثین در جنگ جمل شرکت کردند و پس از ناکامی توطئه ناکثین، مورد عفو امام همام قرار گرفتند و از بصره به سوی شام و به کنار پسر عموي خود، معاویه رفتند؛ گرچه سران این جریان، به معاویه ملحق شدند، ولی هواداران آنان در عراق و حجاز باقی بودند و از سیاست های معاویه، در زمان امام علی(ع) و امام مجتبی(ع) حمایت می‌کردند.

موضع گیری امام در برابر اینان، همان موضع گیری حضرت در برابر قاسطین است.

آزادی اجتماعی زیباترین شکل حکومت مردمی در حکومت علی(ع)

امام علی(ع) در استقرار آزادی اجتماعی، مردم را در انتخاب حکومت آزاد گذاشتند و گفتند: پیمان و بیعت با من بايد با رضایت مردم صورت گیرد: «و لا تکون إلّا عن رضا المسلمین؛ يعني بیعت با من، جز با رضایت مردم نباید باشد.» (تاریخ طبری، ج4، ص152.)

امام(ع) مردم را در امور اجتماعی خویش، کاملاً آزاد گذاشت و سهیم کرد و امور عمومی را با مشاوره و مشارکت مردم تحقق بخشید و در بیان خواسته‌ها و ابراز اندیشه‌ها، تا آن مقدار به مردم آزادی داد که هر کس در هر شرایط، سخت‌ترین و تندترین سخن خویش را در حضور همگان، حتی در حضور رهبری مطرح می‌کرد و از رفتار امام، انتقاد می‌نمود و امام هم نه تنها از انتقادها آشفته نمی‌شدند، بلکه خود را پاسخگو می‌دانستند؛ به همین سبب زیباترین شکل حکومت مردمی در حکومت علی(ع) شکل گرفت.

این ویژگی خاستگاه دو نوع جریان همسو و چالشی و بی تفاوت را موجب شد.

تشکل‌هاي همسو با اندیشه و رفتار امام

ویژگی های حکومت‌داری امام، زمینه شکل‌گیری یک طیف عظیم از هواداران و یاران امام شد. احزاب و افراد آرمان‌خواه که به ارزش‌های الهی و انسانی می‌اندیشیدند، تحقق آرمان های خویش را در روش امام مشاهده می‌کردند و به همین جهت نه تنها از استقرار عدالت نمی‌رنجیدند و از آزادی اجتماعی بهره‌وری سوء نمی‌کردند، بلکه عدالت را یک آرمان ارزشی دانسته و از آزادی اجتماعی نیز به عنوان بستری مناسب برای رشد و بالندگی جامعه بهره می‌بردند.

یاران زبده امام که شیفته استقرار ارزش ها بودند، طیف بزرگی از حواریون حضرت را تشكيل مي دادند که انبوه جمعیت را به همراه داشتند.

به طور طبیعی، افراد شاخص این جریان همسو، گرچه قابل شمارش هستند، لکن اکثریت مردم عراق و سایر مناطق که در زیر پوشش حکومت امام بودند، با این جریان پیوند داشتند كه مرکزیت آنها، کوفه و اطراف آن بود که مرکز امامت علی(ع) در آنجا قرار داشت.

این جریان از لحاظ اندیشه، روشن‌بین و بالنده و از لحاظ باور، متدین به ارزش ها و از لحاظ رفتار نیز مقاوم و استوار در مسیر آرمان ها بود؛ اندیشه آنها، اندیشه امام و رفتارشان، رفتار امام بود.

نصرت‌های جریان همسو

این جریان اجتماعی همان جریان و تشکلی است که در اندک زمان (حدود نصف روز) توطئه ناکثین را در بصره مهار کرد و در صفین، قاسطین را آن چنان مستأصل نمود که لیلة الهریر و یوم الهریر پدیدار ساخت؛ یوم الهریری که معاویه، سردمدار قاسطین را آن چنان مضطر ساخت که سپاه شکست خورده خویش را رها کرد و در صدد نجات جان خویش شد که از مهلکه فرار کند.

این جریان گرچه از افراد، احزاب و قومیت های متفاوت شکل گرفته بود، ولي به لحاظ وحدت آرمان، یکسو و هم جهت و متشکل بودند و همان جریانی است که در مهار نهروانی‌های خشک و خشن، نقش اساسی را ایفا کرد و به پیروی از امام، چشم فتنه را از حدقه بیرون افکند.

ناصران جریان همسو

برخی افراد زبده این جریان، پس از فرزندان حضرت ( امام حسن و امام حسین(ع) و محمد بن حنفیه)، عبارتند از مالک اشتر، محمد بن ابوبکر، اویس قرنی، عبدالله بن عباس، قیس بن سعد، سهل بن حنیف، عثمان بن حنیف، زید بن صوحان، صعصعة بن صوحان، عدی بن حاتم، حجر بن عدی، عمرو بن حمق، شریح بن هانی، عبدالله بن جعفر، مخنف بن سلیم، ابو ایوب انصاری، خذیمة بن ثابت، مالک بن ضمره و ...

اینان از یاران پاک باخته امام بودند که در تمام عرصه ها، حضرت را همراه مي كردند و اندیشه ای جز اندیشه حضرت را نمی پسندیدند؛ برخی از اندیشه های آنها در سخنانشان آشکار است.

ادامه دارد ...