مانيفست رضوي؛ اخلاق گفت‌وگوي علمي

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»، معصومه نديري؛ در شماره قبل اين يادداشت اشاره كوتاهي به اعلام روز كرسي هاي آزاد انديشي در دانشگاه گرديد و اخلاق گفت و گوي امام رضا (ع) به عنوان يك مانيفست در اين باره مورد كنكاش واقع شد. در اين يادداشت ادامه مطلب را دنبال خواهيم كرد.

 

 

در عيون اخبار الرضا و نيز توحيد شيخ صدوق هنگام ذكر مجالس حضرت رضا (ع) اين نكته را مي توان دريافت كه حضرت حتي در ميان كلام طرف مقابلش، چنانچه وي حرف حقي مي زد به صراحت مي فرمودند: «اين حرف تو را قبول دارم.»

 

نمونه ديگر احترام حضرت به طرف مقابل بحثش، اين است كه ايشان در مجالسشان بارها مي فرمودند: «هر كس سوالي دارد بيايد و بپرسد و من به او پاسخ خواهم داد» و هرگز كسي را به بهانه گبر بودن يا زنديق بودن به هنگام پرسش و پاسخ تحقير نمي نمودند و هرگاه حضرت در بحثي موفق مي شدند در انتها به گونه اي رفتار نمي كردند كه پيروزيشان را به رخ بكشند و حتي با تواضع بسيار با وي ملاطفت مي نمودند.

 

در برخي روايات در عيون اخبار الرضا در باب ذكر جلسات حضرت آمده است: اگر در مناظره اي بزرگي به انتها مي رسيد و ديگر توان ادامه دادن نداشت و يا ابراز موافقت با مسلمان شدن مي نمود، حضرت همگان را از مجلس بيرون مي كردند تا وي در مقابل ياران خويش احساس شرم نكند.

 

مكتبي كه در موضع حق باشد و بر پايه عقلانيت استوار گرديده باشد نه تنها واهمه اي از طرح پرسش هاي عقلاني ندارد كه حتي بهترين راه و زمينه براي اثبات حقانيت خود را در ترويج فرهنگ پرسش گري و عقلانيت مي بيند. در تمام گفت و گو هاي علمي، حضرت رضا (ع) علاوه بر تحريك عقلانيت و ترويج حجت آوري، هر جا كه بحث به سمت و سوي ديگري كشيده مي شد با تذكر نرم اما صريح طرف مقابل بحث را مورد خطاب قرار مي دادند كه دو مرتبه به مسير عقلاني برگردد.

 

 

در برخي مواقع طرف مقابل بحث با  زبان و موضعي غير علمي و تند وارد بحث مي شد اما حضرت با سعه صدر هرگز به مقابله به مثل بر نمي خواستند و همين امر در آرام كردن فضاي جلسه كمك مي كرد تا در فضايي غير متشنج بحث پي گيري شود. در جايي كه امام در كمال آرامش به طرح استدلال مي پرداخت طرف مقابل ديگر نمي توانست با ايجاد جنگ رواني و سفسطه بحث را پيش ببرد و بنا بر اين دستش خالي مي شد.

 

 

بسياري به هنگام سوال از حضرت تأكيد مي كردند كه براي ما از قرآن و سنت حرفي نزن؛ چرا كه ما به كتاب تو معتقد نيستيم. در اين موارد امام (ع) با استناد به تورات و انجيل مباحثه را پيش مي بردند. در بسياري موارد هم مطالعه اخبار جلسات حضرت به خوبي نشان مي دهد ابتدا حضرت مبناي مشتركي را با طرف بحث مي يافتند و سپس بر اساس آن بحث را پيش مي بردند.

 

 

تمام اين موارد نشان از اين دارد كه حضرت احاطه كامل علمي به جريان هاي فكري - معرفتي معاصر خويش و متون  زمان خويش داشتند و به راحتي هنگام مناظره چنانچه طرف حرفي بر خلاف آنچه ادعا مي كرد بدان معتقد است، مي زد، حضرت مي فرمودند:«از تو مي پذيرم اين حرف را (به اين معني كه باشد جواب اين شبهه را نيز براي تو روشن مي كنم) اما يادت باشد اين با آنچه ادعا كردي مورد قبول توست منافات دارد.

 

اينگونه بحث كردن حضرت نشان مي داد چه طور طرف مقابل ثبات ندارد و يا در حال تزوير است و قصد دارد حق را بپوشاند.

 

 

در ذكر مجالس حضرت رضا (ع) بسيار آمده است كه ايشان هنگامي كه حتي همه مغلوب مي شدند و براي مدتي مجلس در سكوت فرو مي رفت صداي خويش را رسا مي نمودند كه: « يا قوم! ان كان احد يخالف الاسلام و اراد اي يسأل  فايسأل غير محتشم» مردم اگر بين شما حتي يك تن هست كه اسلام را قبول ندارد و با اصل اسلام مخالف است و خودش مايل است بپرسد از هرچه مي خواهد بدون هيچ بيم.

حضرت بدين طريق مي خواستند نشان دهند مجلس علمي تنها جاي طرح پرسش هاي بنيادين است و خصوصا در خطاب به اهل فرق كه در ميان عامه خود را ترويج مي نمودند حضرت تأكيد داشتند كه در مجلس علمي ادعاهايشان و سوالاتشان از اسلام طرح گردد و پاسخ يابد تا براي مردم باطل بودن عقايدشان اثبات گردد.

 

از سوي ديگر باز هم تأكيد بر اين موضوع بود كه اسلام در چنان جايگاه حقي واقع شده است كه خط قرمزي براي ورود عقل و طرح سوال علمي نگذاشته است.

در انتها شايد بتوان تمام اين هشت بند را در يك جمله خلاصه كرد كه حضرت سعي داشتند بفهمانند كه در يك فضاي سالم علمي با انصاف و اخلاق مي توان هر موضوعي را طرح كرد و برايش پاسخ يافت و هرگز كسي كه در موضع حق است نبايد از برگزاري چنين مجالسي بيم داشته باشد كه حتي شايد اين بهترين راه شناساندن حق و باطل به جامعه است.