از استبداد و فقر و فقدان آزادي تا ترور ناصرالدين شاه قاجار

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، علیرضا جعفری؛ «بنده بارها عرض کرده ام که ملت ایران باید به دو سلسلة پادشاهی پهلوی و قاجار لعنت بفرستد که این دو سلسلة خبیث دو بال مملکت پیکرة عظیم این ملت کهن، باهوش و با استعداد را بریدند. نه علم و نه کار، هیچکدام را برای ملت فراهم نکردند کاری که بود، کارهای بی ارزش و کم ازرش بود. علمی که بود، علم تقلیدی و دسته دوم بود» (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارگران و فرهنگیان، 13 اردیبهشت 1374).

 

در 6 صفر 1248 ه.ق در دهکده کهنمیر از توابع تبریز شخصی متولد شد که به نوعی مایع ننگ تاریخ ایران شد. ناصر الدین شاه فرزند محمد شاه قاجار و مهد اولیاء بود. وی چهره گشاده و مطبوع و جذابی داشت و شعر نغز می سرود. در سن 18 سالگی به سریر قدرت نشست، طبق گفته تاریخ، بیشتر اوقات خود را در حرمسراها بود، فساد او به حدی بود که وی را در میان شاهان قاجار معروف کرده بود. «حرمسرادارى يعنى چه؟ حرمسرادارى يعنى همان اهانت به زن. يك مرد چون قدرت دارد، به خودش حق مى‏دهد كه هزار زن در حرمسراى خود نگه دارد» (مقام معظم رهبری در ديدار با اعضاى شوراى فرهنگى، اجتماعى زنان , 4 دی 1370).

البته تناقضاتي در این شخصیت ديده مي شود تا آنجا كه در تاريخ گفته شده شخصي متديّن بوده، به گونه اي كه گفته شده نماز نيز مي خوانده، اما گويا اين تديّن، با كارهاي او همخواني نداشت. وی به روایت های مختلف بیش از 85 زن و 42 فرزند داشت، به گفته موسیو ریشارد فرانسوی که در زمان محمد شاه به تهران آمد، ناصر الدین شاه به حدی قساوت داشت که هفته ای نمی گذشت مگر اینکه چندین نفر را به طناب دار آویخته و عمّال او آنها را خفه می کرد.

گوشه هایی از اقدامات ناصرالدین شاه

در زمان وی دست چپاول بیگانگان از جمله بریتانیا و روس ها در ایران باز شد و قرارداد های خارجی بسیاری که ایران را به غرب وابسته می کرد بسته شد تا ایران بگونه ای مستعمره غرب شود؛ از جمله این قراردادها: «رویتر»، «ترکمن چای»، «آخال»، «پاریس» و... بود. در این زمان روشنفکران زیادی از جمله «میرزا آقاخان کرمانی»، «فتحعلی خان آخوندزاده»، «میرزا ملکم خان»، «احمد روحی»، «طالبوف» و... در دربار حضور موثر داشتند که بنا به فرمایشات مقام معظم رهبری، «روشنفکران وابسته به غرب بودند ولی باز هم مورد آزار و اذیت دولت و درباریان قرار می گرفتند.»

ترسیمی مجمل از عهد ناصری

نامه های به جای مانده از بیگانگانی که در آن زمان در ایران بودند، آشفتگی و نابسامانی روزگار ناصری را نشان می دهد. ناصرالدین شاه اولین پادشاهی بود که به غرب رفت و به همراه خود دوربین عکاسی را به ایران آورد. به وی در جوانی لقب «سلطان صاحبقران» داده شد و پس از اينكه در صبح جمعه 18 ذيقعده 1313، توسط تفنگ پنج لول روسي به دست میرزا رضا کرمانی در حرم حضرت عبدالعظيم حسني كشته شد، ملقب به لقب «شاه شهید» گشت.

 

مي توان مهمترين وقايع دوره قاجار مخصوصاً دوران سلطنت ناصرالدين شاه را عهدنامه هاي مختلف، واگذاري بخش هايي از ايران، بسط روابط با بريتانيا و روسيه و همچنين خوشبيني نسبت به بيگانگان، نام برد.

میرزا رضای کرمانی که بود و چه کرد؟

بي مناسبت نيست در اين مجال، مختصري به شخصيت  ميرزا رضا كرماني؛ قاتل ناصر الدین شاه قاجار بپردازيم. وي زماني كه سيد جمال الدین اسد آبادي به دعوت ناصرالدين شاه به تهران آمد خدمتكار شخصي سيدجمال بود و از هم نشيني سيدجمال تأثير بسياري از افكار و انديشه هاي اين مرد انقلابي گرفت و بعد از اخراج سيد جمال از ايران، بدنبال دفاع و پشتيباني از وي به مدت7 ماه و نيم به زندان افتاد. وی از افراد حلقه اي بودكه ميرزا آقاخان كرماني، شيخ احمد روحي و خبيرالملك آنرا هدايت مي كردند و ارگان آنها نيز روزنامه «اختر» بود.

بررسی انگیزه های قتل ناصرالدین شاه

مورخين انگيزه ميرزا رضا از قتل شاه را عوامل مختلفي مي دانند: برخي قتل شاه را به سيد جمال نسبت مي دهند، برخي توط‍‍ئه دولت انگليس و عثماني مي دانند، برخي نیز نقش صدراعظم وقت؛ «علي اصغر خان امين السلطان» معروف به «اتابک اعظم» را دخيل مي دانند.

 

در مجموع اگرچه انگيزة ترور ناصر الدين شاه توسط ميرزا رضا كرماني در هاله ابهام است، اما مورخین و محققین، فاصلة عظيم طبقاتي، استبدادسياسي، نفوذ استعمار و فقدان آزادي سياسي- اجتماعي را از عوامل اين ترور برشمرده اند.