خازن خراسانی؛ ستاره شناس ناشناس

 گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»؛ ابوجعفر محمد بن حسين صاغاني خراساني يكي از بزرگترين رجال رياضي و نجوم ايران درنيمه اول قرن چهارم بود.

 

از زندگينامه اين ستاره علم نجوم ايران اطلاعات زيادي در دسترس نيست، ولي احتمالا ابوجعفر خازن سراسر عمر خود را در ري مي زيسته و در آنجا پس از گذراندن تحصيلات مقدماتي در علوم ادبي و ديني، به مطالعه تخصصي رياضيات و نجوم روي آورد.

 

ابوجعفر خازن علاوه بر تصدي شغل منجمي دربار، ‌به تحقيق در زمينه رياضيات و نجوم و تاليف در اين زمينه مي پرداخت.

 

وي در كنار مطالعه آثار گذشتگان در زمينه رياضي و نجوم، به ساخت ابزار و آلات نجومي نيز علاقه مند بود و به تمرين در اين امور مي پرداخت.

 

ابوجعفر در ساختن ابزار و آلات نجومي و به كار گيري آنها مهارت كامل داشت و به اندازه اي در كارش استاد بود كه رياضيدانان بزرگي چون ابونصر عراق، ابوريحان بيروني، ابوالجواد، حكيم عمر خيام نيشابوري و خواجه نصير الدين طوسي بارها از نوشته هاي خود از آثار وي گفت و گو كرده اند.

 

ابوجعفر خازن در دربار ركن الدوله حسن ديلمي در شهر ري صاحب مقام بوده است كه به احتمال همان منصب منجم دربار را عهده دار بوده و براي اين كار به ساخت آلات نجومي پرداخته است.

 

وي معادله درجه سوم را كه ماهاني نتوانسته بود حل كند و آن را ممتنع انگاشته بود،‌ به وسيله قطوع حل کرد.

 

ابوجعفر خازن به نگاشتن شرح بر آثار گذشتگان از جمله المجسطي واقليدس علاقه داشته است.

 

در منابع، به طور مستقيم خبري از فعاليت آموزشي ابوجعفر خازن نيامده است، اما ابوزيد احمد بن سهل بلخي (متوفي 332ه.ق) كتاب «شرح صدر» كه تشريحي بر كتاب «السماء» ارسطو است را به نام وي تاليف كرده است.

 

رياضيدانان مهمي چون ابونصرعراق، ابوريحان بيروني، ابوالجواد، حكيم عمر بن خيام و خواجه نصير الدين طوسي بارها در نوشته هاي خود از وي و آثارش ياد كرده اند.

 

گرچه در منابع ذكري از شاگردان بلا فصل ابوجعفر خازن نيامده است، اما رياضيداناني چون ابونصر عراق، ابوريحان بيروني و ابوالجواد، حكيم عمر خيام و خواجه نصير الدين طوسي از آثار وي بهره برده اند.

 

همچنين ابوزيد احمد بن سهل بلخي كتابي را به نام وي نوشته است.

 

بنا به نوشته ابوريحان بيروني در كتاب «تجديد نهايات الاماكن»،‌ ابوالفضل هروي در سال (348ه.ق) در شهر ري رصدي را به ياري ابوجعفر خازن انجام داده است.

 

ابوجعفر خازن بين سال هاي 350 و 360 ه.ق در ري در گذشت.