آياتي كه در رد ارتداد به آن استناد مي‌شود در اين بحث مصداق ندارد

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، حامد صارم، پس از بيان مختصري پيرامون مفهوم ارتداد قصد داريم در اين مجال به بيان مطالبي درباره ارتداد در قرآن بپردازيم.

ارتداد در قرآن

 
این لغت و مشتقات آن چهل بار در قرآن استعمال شده است که در همه موارد به معنای بازگشتن مورد استفاده قرار گرفته و در هر آیه با توجه به ترکیبی که در آن قرار گرفته است این بازگشت معنايي خاص می شود (بازگشت از چه به چه). اما در بیش از ده آیه، این واژه با معنای بازگشت از اسلام به کفر به كار رفته است البته با شان نزول ها و شرایط تاریخی مختلف.

اما این شرایط تاریخی و شان نزول ها شانیت تخصیص و تقید عمومات و اطلاقات قرآن را ندارد؛ چرا که شان نزول هایی که در بستر تاریخ برای آیات ذکر شده است تنها بهانه ای برای نزول آیه است نه مخصص یا مقید - الا در جایی که شان نزول مصداق منحصر را بیان می کند - چرا که قرآن به «ایاک اعنی واسمعی یا جاره» نازل شده است . «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِإِيَّاكِ أَعْنِي وَ اسْمَعِي يَا جَارَةُ »؛ تو را قصد می کنم اما ای همسایه تو بشنو (به تعبیر فارسی به در می گم دیوار بشنوه) (الكافي، جلد دو، باب النوادر،  صفحه 627)

مخالفين ارتداد مدعی شده اند این آیات بر برگشت و تغییر دین همراه با خصوصیاتی که اگر این خصوصیات نباشد مصداق ارتداد در قرآن نیست، دلالت دارند. مثلا اگر کسی به علت شبهه هاي زیاد از اسلام برگردد و مسیحی شود کلمه ارتداد در مورد او صادق نیست.

 
برخی از آیات مورد بحث

 
1. «إِنَّ الَّذينَ ارْتَدُّوا عَلى‏ أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى‏ لَهُمْ» (سوره مبارکه محمد آیه 25) آنانکه پس از بیان شدن راه هدایت بر آنها باز به دین پشت کرده و مرتد شدند شیطان کفر را در نظرشان جلوه گر ساخت و به آمال و آرزوهای دراز فریبشان داد.

گمان کرده اند چون در این آیه بیان شده است که بعد از هدایت خداوند، مرتد شده اند و از روی منافع و آرزوها از دین دست برداشتند حجت و عذری برای نشناختن و ایجاد شبهه ندارند لذا ارتداد در اینجا به معنای خاص خودش آمده که در بالا بیان شد.

نگاهی به آیه شریفه در پرتو کلام اهل بیت علیهم السلام

1. الهدی (با توجه به اینکه محلی به ال است) منظور مطلق هدایت نیست در این آیه منظور راه و روش حضرت امیر المومنین است (بحار جلد 23 صفحه 386) و مراد از مرتدین منافقین خاصه بنی امیه هستند که ولایت حضرت را منکر شدند.

2. بر فرض تنزل از اینکه هدایت به معنای خاصی مراد است؛ از آیات ما قبل و مابعد این آیه شریفه واضح است که منظور منافقین هستند و منافقین (که در آیات ماقبل به فی قلوبهم مرض تعبیر شده است) در ظاهر شعائر اسلام را مقید هستند و ادعای ایشان این است که از بالاترین دین مداران هستند «واذا قیل لهم لا تفسدوا فی الارض قالوا انما نحن مصلحون»؛ زمانی که به ایشان (منافقین) می گویی که در زمین فساد نکنید می گویند ما از اصلاح کنندگان هستیم. (سوره بقره، آيه 11) البته ایشان دارای ارتداد نهان هستند که محل بحث حد ارتداد نیست.

3. آیه شریفه علت ارتداد را تسویلات شیطان بیان می کند آیا تسویلات و تزئینات شیطان منحصر در وعده های دنیایی و منافع مادی و امیال و آرزوهاست؟ آیا تسویلات شیطان نمی تواند از سنخ وسوسه ها و ایجاد شبهات باشد؟

با توجه به آنچه بیان شد نمی توان قبول کرد در این آیه شریفه ارتداد به معنای خاصی آمده است و کسی که با القای شبهات و از روی نادانی دست از دین برمی دارد مرتد نیست. ولو اینکه شخصی بدون تحقیق کافی از دین خارج شود - به معنای قرآنی آن - «مرتد» است. مضافا که این آیه شریفه در مقام بیان حال منافقین و منکرین ولایت اهل بیت است.

2. «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تُطيعُوا فَريقاً مِنَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إيمانِكُمْ كافِرينَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده ایید اگر پیروی اهل کتاب را بکنید شما را بعد از ایمان به کفر باز می گردانند. (سوره آل عمران آیه 100)

در این آیه شریفه نیز ادعاهايي مبنی بر اینکه ارتداد در این آیه به معنايی خاص يعني «اطاعت از اهل کتاب در جهت مقاصد ستیزه جویانه آنان آمده است» تکرار شده، اما با دقت در آیه شریفه درمی یابیم که آیه در مورد تحذیر از اطاعت از اهل کتاب بوده، که نتیجه تبعیت از ایشان بازگشت به کفر است و این آیه هیچ دلالتی برادعاهای مطرح شده مبنی بر معنای خاص ارتداد ندارد.

بالاخص اینکه در آیه ماقبل آن خداوند به پیامبر می فرماید: «به اهل کتاب بگو چرا راه خدا را می بندید و اهل ایمان را به راه باطل می خوانید در صورتیکه به زشتی این عمل آگاهید» و پر واضح است که یکی از راه های خواندن به راه های باطل القای شبهات است؛ در آیه شریفه تفاوتی گذاشته نشده است بین کسانی که در اثر القای شبهات مرتد می شوند و کسانی که آگاهانه و معاندانه برای همکاری با اهل کتاب مرتد می شوند.

 
لذا این ادعا که ارتداد در قرآن منحصرا به معنای گرایش منفعت طلبانه، دنیا مدارانه و فرصت طلبانه استعمال شده است بی اساس بوده و طبیعتا نتیجه این ادعا– کسی که به علت القای شبهات دست از دین برداشته است مرتد نیست – نيز باطل است.

آیات دیگری نيز در سخنان مخالفين حكم ارتداد طرح و بحث شده كه آنها نيز به همین منوال می باشد یا دست به تفسیر به رای زده اند یا حکم منافق با مرتدی که عملا و قولا تظاهر به خروج از دین می کند؛ خلط شده است.

 
نمونه های دیگری از آیاتی که مورد استدلال قرار گرفته است

یک نمونه از آیاتی که مربوط به منافقین است و در رد ارتداد به آن استدلال می کنند، در حالي كه توجهی ندارند به اين امر که موضوع ارتداد که در فقه از آن بحث شده هیچ ربطی به نفاق ندارد – تاکید می کنیم که منافق، ارتداد و کفر خویش را ظاهر نمی کند و در ظاهر ادعای بهترین مسلمان را نيز دارد و از همین رو به او «منافق» گفته اند و این متفاوت است با شخصی که اعلام می کند از دین بیرون رفته است – آیه 137 سوره نساء می باشد.

 
«إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبيلاً»؛آنانکه نخست ایمان آوردند سپس کافر شدند باز ایمان آوردند دگر بار کافر شدند پس بر کفر خود افزودند اینان را خدا نخواهد بخشید و به راهی هدایت نخواهد کرد.

 
هرچند در این آیه تصریح به واژه ارتداد نشده است اما معنای «کفر بعد از ایمان» در آیه شریفه آمده است. اما توجهي به اين مسئله نشده است که آيه مذكور مربوط به منافقین است و مراد کفری است که منافق در بطن خود دارد و آن را آشکار نمی کند خاصه با توجه به آیه بعدی که به لفظ منافق تصریح می کند و می فرماید:

 
«بَشِّرِ الْمُنافِقينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَليماً »؛ منافقان را بشارت ده که برآنان سخت عذاب دردناک خواهد بود. (سوره نساء، آيه138)

واضح است استدلال به این آیه شریفه در بحث ارتداد نادرست است؛ چرا که اساسا در مسئله ارتداد مورد بحث و محل نزاع نیست.
 

یا آیه 217 سوره بقره می فرماید: «پیوسته با شما قتال می کنند تا شما را از دینتان برگردانند و شما را مرتد کنند و کسی که مرتد شود اعمالش حبط (تباه) می شود» واضح است که در این آیه شریفه نیز ارتداد به معنای بازگشت به کفر بعد از ایمان استعمال شده است و ادعای معنای خاص از ارتداد در این آیه مسموع نیست.

 

ادامه دارد...