موضع امام خميني (ره) در قبال كاپيتولاسيون استوارترين موضع بود

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، حامد صفائي، کاپیتولاسیون از نظر لغوی، معنای انعقاد عهدنامه، فصل بندی، طبقه بندی مطالب و یا نوشته ای که دارای فصول و مواد است را می دهد. همچنین در اصطلاح روابط بین المللی، عبارت است از: « معاهداتی که به موجب آن کشوری خارجی در مملکتی دیگر، از بعضی حقوق و امتیازات برای اتباع خود که مهمترین آن حق قضاوت کنسولی و اجرای مجازات است، برخوردار شوند.»

از منظر دیگر، کاپیتولاسیون به حق کنسولی یک دولت در کشور دیگر گفته می شود، بگونه ای که یک کشور قدرت برون مرزی علیه کشور دیگر پیدا می کند و اتباع بیگانه از شمول قوانین جزایی و مدنی در قلمرو کشور میزبان مستثنی هستند.

مفهوم کاپیتولاسیون

این قالب بظاهر قانونی استعمار، نه تنها تامین کننده نفوذ بیگانگان بوده است، بلکه از طریق آن نفوذ کارگزاران بیگانه در ساخت حاکمیت کشور فراهم می شود و زمینه ساز بروز انواع جنایات علیه مردم کشور مستعمره می شود.

همچنین این قانون باعث نقض کامل حاکمیت قضائی کشور است. در حقیقت کاپیتولاسیون اتباع داخلی را از حمایت کامل قضائی محروم می کند و اتباع خارجی بر آنها مقدم می شوند.

سابقه کاپیتولاسیون در ایران به دوران صفویه بر می گردد

سابقه کاپیتولاسیون در ایران به دوران صفویه بر می گردد. همچنین در جنگ های ایران و روس که به قرارداد گلستان و ترکمنچای منجر شد و به موجب آن روس ها از مجازات مصون ماندند و هر جنایت و تخلفی را در ایران مرتکب می شدند.

بعد از آن انگلیسی ها و فرانسوی ها صاحب این حق شدند. این ماجرا ادامه یافت تا کودتای 28 مرداد 1332 که آمریکایی ها مایل بودند بیش از 40 هزار مستشار نظامیشان در ایران، از هر جهت در رفاه باشند و از هرگونه مجازات احتمالی مصون بمانند.

در خواست استفاده آمریکایی ها از مزایای کاپیتولاسیون، نخستین بار در دولت علی امینی مطرح شد. هنگامی که وزارت امور خارجه ایران از سفارت آمریکا تقاضای تمدید حضور مستشاران را کرد، سفارت آمریکا ضمن موافقت، خواستار مصونیت سیاسی و قضائی مستشاران شد، اما دولت امینی با همه ارادتی که به آمریکایی ها داشت، جوابی به درخواست سفارت آمریکا نداد.

در همین راستا اوایل دهه 40 مقدمات کاپیتولاسون برای آمریکایی ها توسط دولت ایران فراهم شد و در تاریخ 13 مهر 1342 از سوی دولت اسد الله علم تصویب شد.

شاه به دلیل رابطه تنگاتنگی که با آمریکایی ها پیدا کرده بود، و در برابر دریافت اسلحه فراوان و حضور مستشاران متعدد آمریکایی در ایران، مجبور شد برای تامین نظر آنان، در ازای دریافت وام 200 میلیون دلاری، خواسته آنان را بپذیرد. به همین خاطر شاه دستور تهیه لایحه قانون کاپیتولاسیون را به اسدالله علم داد.

عکس العمل امام خمینی

وقتی لایحه کاپیتولاسیون تصویب شد، ساواک دستور داد از انعکاس خبر جلوگیری شود. اولین کسی که مسئله را به اطلاع امام خمینی رساند، آقای پیشوایی (از روحانیون شیراز) بود. طباطبایی؛ نماینده کازرون، از مخالفان این لایحه بود و در همین رابطه صحبت می کرد و حتی پیشنهاد اصلاحی نيز داد که تصویب نشد. وی لایحه را به آقای پیشوایی رساند و ایشان هم به امام خبر دادند.

بعد از آن، موضوع توسط برخی نمایندگان مخالف، به شیخ فضل الله محلاتی که در تهران بود، اطلاع داده شد و آقاي محلاتي هم خدمت امام رسید و مسئله را برای امام بازگو کرد.

امام كه از نخستين سال هاي دهه 40  آشكارا مبارزه عليه رژيم شاه و دولت آمريكا را آغاز كرده و به تازگي از زندان آزاد شده بود، پس از آگاهي از مصوبه جديد مجلس شوراي ملي، طي نطقي در چهارم آبان 43 در قم، بزرگترين مخالفت را به عمل آورد و در مراسم، تصويب قانون كاپيتولاسيون به وسيله نمايندگان مجلس را افشا و محكوم كرد.

بدون ترديد محکمترين و استوارترين موضعگيري در ارتباط با حفظ منافع ملي ايران در آن دوره تاريخي، از طرف امام خميني اتخاذ شد. ايشان بدون توجه به رقابت هاي جناحي احزاب دولتي در آن دوره، موضعي اتخاذ كردند كه دقيقاً منطبق با مصلحت ملي ايران بود و دولت با كمال وقاحت از اين امر ننگين طرفداري كرد.

 
اگر شاه ايران يك سگ آمريكايي را زير بگيرد، بازخواست مي كنند
 

«ملت ايران را از سگ هاي آمريكايي پست تر كردند، اگر چنانچه كسي سگ آمريكايي را زير بگيرد، بازخواست از او مي كنند. اگر شاه ايران يك سگ آمريكايي را زير بگيرد، بازخواست مي كنند و اگر چنانچه يك آشپز آمريكايي، شاه ايران را زير بگيرد، مرجع ايران را زير بگيرد، بزر گترين مقام را زير بگيرد، هيچ كس حق تعرض ندارد... ايران، خودش را فروخت براي اين دلارها... ما را جزء دول مستعمره حساب كرد، ملت مسلمان ايران را در دنيا از وحشي ها عقب مانده تر معرفي كرد. چرا؟

براي اين كه مي خواستند وام بگيرند، يك وام دويست ميليون دلاري از آمريكا تقاضا كردند... ما با اين مصيبت چه بكنيم؟ روحانيون با اين مطلب چه بكنند؟ به كجا پناه ببرند؟ عرض خودشان را به چه مملكتي برسانند؟»

ایشان می افزایند: «آقا من اعلام خطر می کنم. ای ارتش ایران من اعلام خطر می کنم. ای سیاسیون ایران من اعلام خطر می کنم. . . معلوم است برای ما خواب ها دیده اند. »

در ادامه مردم با امام همراه شدند و دست به اعتراض زدند و خواهان لغو این قرار داد شدند. ولی راه به جایی نبردند و این قانون اجرایی شد و امام خمینی را نيز به ترکیه تبعید کردند.

پس از تبعيد امام خميني، كاردار سفارت آمريكا، طي پيامي به آمريكا اظهار خوشحالي كرد و نوشت: «سرانجام ما توانستيم از شر آن پيرمرد كه چوپ لاي چرخ ما مي گذاشت، راحت شويم . (كله گنده محلي) شاه دستور اخراج او را داده بود. در هر حال، در حال حاضر او در يكي از هتل هاي درجه 2 تركيه اقامت دارد.»

منابع:
1- کاپیتولاسیون و اولین معترض.(سید مهدی حسینی)پیام انقلاب. شماره 40 آبان 89.
2- اعتراض امام خمینی به لایحه استعماری کاپیتولاسیون.(علی مراد زاده) مجله پیشگام.شماره 7.
3- آمریکا و تحمیل کاپیتولاسیون.(کامران غضنفری) . فصلنامه مطالعات تاریخی.
4- امام خمینی و کاپیتولاسیون.مجله کارشناس. شماره 67 سال 24 آبان 86.
5- کاپیتولاسیون؛ سابقه آن در ایران، احیای دوباره و عکس العمل امام خمینی.(علیرضا امینی).
6- تاریخ معاصر ایران.مرکز تحقیقات علوم اسلامی.سال 12. شماره 46.
7- کتاب تاریخ سیاسی معاصر ایران.جلال الدین مدنی. جلد 1