نشانه‌های موجود در معماری و نقش آن در تمدن‌سازي

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو»- محمدرضا عطایی همدانی؛ به‌منظور دستیابی به الگوهای اسلامی توسعه و به‌کارگیری آن در سراسر جغرافیای اسلام، همچنین معرفی چنین الگوهایی بعنوان مسیر عالی تکامل انسان، لازم است در ابتدا منابع مستند اسلامی - که سرچشمه هویت اسلامی است- در کنار منابع علمی روز شناخته شود، سپس الگوهای نوین پیشرفت و تعالی انسانی با توجه به مقتضیات زمان ارائه گردد.

اين مطلب به توصیف و طبقه‌بندی نشانه‌های موجود در معماری و شهرسازی اسلامی می‌پردازد و سعي دارد الگوها و عناصر ارزشی، نشانه ای و نمادین معماری و شهرسازی اسلامی را ارائه دهد.

معانی گوناگون پیام‌های محیطی در نظر کاربران

با توجه به وجود ابعاد مختلف و متنوع فضای معماری، نیازهای گوناگون مخاطبين پاسخ داده می‌شود؛ از مهمترین ویژگی‌های فضای معماری ایجاد ارتباط با کاربران است كه در لایه‌های گوناگون معنی ایجاد می‌شود.

مصرف‌کننده، گیرنده پیام‌هایی است که محیط به عنوان فرستنده برای او ارسال می‌نماید و او نیز با توجه به پیام‌های ارسالی معانی نهفته در صورت را آگاهانه و یا ناآگاهانه دریافت می‌نماید. عکس‌العمل کاربر در برابر پیام‌های محیط پس فرست نام دارد و بصورت رفتار خودنمایی می‌کند. (پاکزاد 1389، 2)

رفتاري كه از افراد سر مي‌زند از طرفی تابع معانی محیط است و از سوي ديگر از نیازها و انگیزش‌های درونی کاربر سرچشمه می‌گیرد.

لایه‌های گوناگون معانی محیط را مي‌توان در شش لایه ساده، ابزاری، سودمندی، ارزشی، نشانه‌ای و نمادین دسته‌بندی نمود؛ لایه‌های ساده و ابزاری با ملزومات اولیه حضور در محیط و نيز کاربری معین آن محیط مرتبط است؛ لایه سودمندی به کارکردهایی که کاربر و مصرف‌كننده با توجه به نیازهای خود به فضا می‌دهد تعریف می‌شود. (لنگ 1381، 108) لایه‌های ارزشی، نشانه‌ای و نمادین به تصورات، خاطرات، فرهنگ و اعتقادات وابسته است.

 

نشانه عنصر کالبدی و عینی است که از طريق انتقال يك مفهوم خاص، هویت می‌یابد؛ نشانه‌ها (دال) را بر اساس ارتباط آن با مفهوم (مدلول) می‌توان به سه دسته تقسیم‌بندی نمود:

1- نشانه‌های طبیعی: نشانه‌ای است که در آن هر نشانه در تماس مستقیم با مفهوم است، بدین معنی که میان صورت و مفهوم آن رابطه هم‌جواری یا تماس وجود دارد مانند ارتباط ردپای پرنده با پرنده.

2- نشانه تصویری: نشانه تقلیدی عینی از مفهوم مي‌باشد، یعنی شباهتی عینی بین نشانه و مفهوم برقرار است؛ نکته حائز اهمیت اینکه در این گونه نشانه‌ها مفهوم، صورت‌مند و عینی است مانند تصویر مار و ارتباط آن با موجودیت مار.

3- نشانه وضعی یا قراردادی: این نوع نشانه به گونه‌ای است که مطابق قراردادی اجتماعی یا عرفی بیانگر مفهوم است؛ اين رابطه قراردادی است نه ذاتی، بطور مثال ارتباط حرف الفبای نوشتاری با آواهای الفبا. (داندیس1382، 34)

انواع نشانه در معماری اسلامی

در معماری اسلامی ویژگی‌هایی نهفته در کاربری بناها، ارتباط آنها با هم در بافت شهری، فرم کلی بنا و تزئینات خاص آنها شامل انواع نشانه‌هایی است که به صورت بارز یا نهفته اصول و مبانی نظری اسلامی را نشان می‌دهد.

در نگاه اسلامی، مسلمان به هر سو بنگرد تجلی خداوند را در عناصر می‌بیند و در عین حال خداوند در هیچ صورتی حضور مطلق ندارد و نمی‌گنجد، بنابراين برای نشان دادن مفاهیم معنوی و الهی، از نشانه‌های تصویری که در آن نشانه تقلیدی عینی از مفهوم است استفاده نمي‌كنيم.

نشانه‌های به‌کار رفته در فرم کلی بنا، کاربری‌های بناها و ارتباط کاربری‌ها با هم در بافت شهرهای اسلامی عموما از نوع طبیعی می‌باشد و نشانه‌های مورد استفاده در تزئینات تاریخ معماری اسلامی، نيز وضعی و طبیعی است.

نشانه‌های موجود در کاربری‌های بناهای اسلامی

فضاهای موجود در بسیاری از ابنیه اسلامی و ارتباط ریزفضاهای آنها با هم را می‌توان نشانه‌ای از مفاهیم اسلامی دانست.

مکان‌یابی فضاها و حوزه‌بندی کاربری‌ها به‌گونه‌ای است که تبعیت طراح را از اصول نظری اسلامی بازگو می‌نماید؛ از طرفی جهت‌گیری با توجه به سمت قبله نیز نکته حائز اهمیت در ساماندهی کاربری‌ها می‌باشد؛ ‌براي مثال می‌توان به سازماندهی فضاها حول حیاط مرکزی در مساجد ایوانی؛ مکان‌یابی سرویس‌های بهداشتی در زوایای پنهان طوري‌که علاوه بر دسترسی آسان از ورودی، مستقل از مسجد بوده و با کاربری مسجد تداخل نکند، اشاره كرد.

ارتباط مقبره با دیگر فضاهای موجود در بناهای زیارتگاهی اسلامی و مرکزیت آن؛ ارتباط مقبره با نمازخانه در دوران گوناگون معماری اسلامی؛ ارتباط فضاهای آموزشی و عبادی در مسجد- مدرسه‌های تاریخ معماری اسلامی؛ ترکیب فضاهای داخلی حمام‌های عمومی و نیز در نظرگرفتن حریم‌ها و سلسله مراتب خاص فضاهای داخلی آن را می‌توان نمونه نشانه‌های طبیعی موجود در بناهای اسلامی در نظر گرفت.

نشانه های موجود در ارتباط کاربری های گوناگون در بافت شهری

از منابع مهم پژوهشی در زمینه معماری اسلامی رجوع به سنت عملی پیامبر(ص) در شهر مدینه منوره و پیگیری چنین سنتی در شهرهای مسلمان شده و یا جدیدالاحداث امت اسلامی می باشد.

آنچه در مطالعه شهر مدینه و شهرهای اسلامی دیگر در زمان پیامبر(ص) و پس از ایشان در مقیاس کلان دیده می‌شود سازماندهی کلیت شهر بر اساس مسجد جامع و دارالحکومه و دیگر ساختمان‌های دولتی شهر می‌باشد. (عطایی همدانی 1390، 9)

وحدت موجود در امت اسلامی برگرفته از وحدت موجود در عالم ممکنات

تجمع ساختمان‌های یادشده در مرکز شهر و سازماندهی مرکزی محلات و دسترسی‌ها به آن حکایتی از وحدت موجود در امت اسلامی برگرفته از وحدت موجود در عالم ممکنات و سیر الی الله آن است.

در مقیاس خرد نیز وجود سلسله مراتب براي دسترسی‌ها، وجود فضاهای نیمه عمومی بین منازل مسکونی در واحدهای همسایگی که بصورت گذرهای بن‌بست دیده می‌شود و همچنین عدم اشراف ورودی خانه‌ها از خانه روبرو بوسیله مکان‌یابی مناسب درب ورودی، قرار دادن هشتی ورودی پیش از حیاط، نشانه‌های طبیعی هستند که در ارتباط بناها و کاربری‌های گوناگون در بافت شهری دیده می‌شوند.

نشانه‌های موجود در فرم کلی بناها

عناصر شاخص در معماری اسلامی که موجب هویت‌بخشی به شهر اسلامی و تمایز آن از دیگر شهرها می‌شود را می توان نوع دیگری از نشانه های طبیعی اسلامی در نظر گرفت. اسلامی بودن چنین نشانه‌هایی را در مفاهیمی همچون وحدت، کمال، بندگی و ... می‌توان بررسی نمود.

وجود حیاط مرکزی و آب‌نما در بناهای اسلامی، وجود ایوان ورودی و قرار دادن مناره‌هایی در دو طرف آن که دعوت‌كننده افراد از نقاط دور و نزدیک است، وجود گنبد بر فراز شبستان که نشانه تعالی، آسمان و بهشت (درخت طوبی) می‌باشد، علاوه بر خوانایی و خاطره‌انگیزی شهر اسلامی، مفاهیم اسلامی را بطور منسجم به کاربران منتقل می‌نماید.

نشانه‌های موجود در تزئینات معماری اسلامی

همانگونه که ذکر شد به دلیل عدم یکسانی مفاهیم معنوی بار نشانه‌های بکار رفته در هنر اسلامی، کمتر نشانه‌های تصویری در تزئینات و هنر اسلامی دیده می‌شود.

هنرمند مسلمان با تجربه صور مادی به اشکال هندسی و اسلیمی مفاهیمی همچون باغ بهشت، رضایت همیشگی و ارتزاق در عرش الهی را بصورت نشانه‌هایی طبیعی و قراردادی به تصویر می‌کشد همچنین از نمونه‌های عالی هنر اسلامی می‌توان به کتیبه‌های خوشنویسی اشاره نمود که در برخی از آنها نوشته (نشانه قراردادی) با تصویر تجریدی (نشانه تصویری) ترکیب شده و به گونه‌ای منحصر به‌فرد ترکیب گشته است.

 

محمدرضا عطایی همدانی، کارشناس ارشد معماری.

 

منابع:
1. پاکزاد، جهانشاه. 1389. مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. تهران: شهیدی.
2. داندیس، دونیس. 1382. مبادی سواد بصری، ترجمه مسعود سپهر. تهران: سروش.
3. عطایی همدانی، محمدرضا. 1390. "بررسی و الگوشناسی مکانیابی مساجد عصر نبوی در مدینه". در باغ نظر شماره 16. 3-16.
4- لنگ، جان. 1381. آفرینش نظریه معماری نقش علوم رفتاری در طراحی محیط، ترجمه علیرضا عینی فر. تهران: دانشگاه تهران.