سياست«نه شرقي‌نه غربي»ريشه در سياست«موازنه عدمی»مدرس‌دارد

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، حامد صفايي؛ به مناسبت سالروز شهادت شهيد بزرگوار و مرجع عاليقدر، شهيد سيد حسن مدرس به بازخواني ابعاد فكري اين مجاهد بزرگ پرداختيم.

کرامت انسانی از دیدگاه شهید مدرس

شهيد مدرس، هدف تشکیل جامعه را حفظ کرامت انسانی دانسته و آن را محور جامعه مطلوب می داند. وي کرامت انسانی و عزت نفس را مقدمه ای برای آزادی دانسته و مي گويد: «اگر می بینید من در هر موردی آزادانه اظهار عقیده می کنم و هر حرفی را بی پروا می زنم، برای این است که چیزی ندارم و از کسی چیزی نمی خواهم. اگر شما هم بار خود را سبک کنید و بی نیازی را ارج نهید، آزاد خواهید شد.»

مدرس همچنين مي گويد: «عقیده من این است که تمام ایرانی ها که در مکه و مدینه و عراق و بلکه در تمام جاهای دیگر هستند، باید بیایند ایران ... این عقیده من برای این است که در ایران، دیانت و مراتب شخصی و شرافت بهتر از همه جا می تواند برای ایرانی محفوظ بماند.»

شهید مدرس آزادی را رکنی می داند که در صورت عدم توجه به آن، بحث درباره کرامت انسانی، رفتار سیاسی و اجتماعی معقول، قانونمندی و ... بی فایده است. وي بيان مي كند: «جلوی زبان و قلم را هیچ قدرتی نمی تواند بگیرد ... خداوند بیان و قلم را در روزگاران ماندنی و ابدی فرموده و این معنایی غیر از این ندارد که قلم و بیانی که در راه جریان حق است، خود حافظ ماندگاری خود می باشد.» وي همچنین می افزاید: «هر کس باید عقاید سیاسی خودش را بگوید، اما به عقیده دیگری نباید تعرض داشته باشد.»

ایشان ارزش آزادی را به قدري می داند که می گويد: «من در این کشمکش، چشم از حیات پوشیده از مرگ باک ندارم، ولی آرزو دارم اگر خونم بریزد، فایده ای در حصول آزادی داشته باشد. من به تنهایی از دستگاه سردار سپه نمی ترسم، ولی او (رضا خان) با تمام قدرت وجلال سلطنتش از من می ترسد.»

شهید مدرس در مقاطع گوناگون دیدگاه های خود را درباره رفتارهای سیاسی و اجتماعی معقول و سالم بیان کرده. «سیاست ما ایرانی ها باید سیاست بزکوهی باشد ... سیاست بزکوهی آن است که همیشه بین الطلوعین چرا می کند که به قدری روشن باشد که علف را ببیند، اما به قدری روشن نباشد که صیاد او را صید کند. ما ایرانی ها باید سیاستمان طوری باشد که زندگی کنیم، اما صیاد ما را صید نکند.»

مدرس به اندازه اي به قانونمندی اهتمام داشت که رعایت قانون را - حتی اگر هم بی فلسفه باشد - لازم می دانست.«اگر قانون اجرا نشود و توی ذهن مردم بخورد، برای ما تعریفی ندارد. ما باید قانون درست کنیم که به درد مردم بخورد و صلاح مردم باشد ... اگر کاری می شود، باید مطابق قانون بشود و الا خوب است کاری نشود.»

شهید مدرس در ضرورت عمل به قانون اساسی مي گويد: «قانون اساسی دستوری است که ملت به آن شخص می دهد و حاکم اگر بر طبق آن عمل نکرد، ظالم و متعدی و لازم الدفع است ... پس دستوری که ملت به اداره کنندگان داده است، همین قانون اساسی است.»

شهید مدرس ندا سر می دهد که روابط ما با کشورها چه همسایه و چه غیر همسایه اعم از مسلمان و غیر مسلمان برپایه روابط حسنه و صلح و صفا است و هیچگونه جنگی با هیچ کشوری نداریم، در حالي که خواستار روابط حسنه هستیم، به کسی اجازه سلطه نمی دهیم.

شهید مدرس در باب روابط با دول بیگانه می افزاید: «منشا سیاست ما دیانت ماست. ما با تمام دنیا دوستیم، مادامی که متعرض ما نشده اند. هر کس متعرض ما شود، متعرض او خواهیم شد. همین مذاکره را با مرحوم صدراعظم شهید عثمانی کردم. گفتم: اگر کسی بدون اجازه، وارد سرحد ایران شود و قدرت داشته باشیم او را با تیر می زنیم. خواه عمامه ای باشد، و خواه شاپو برسرداشته باشد. دیانت ما عین سیاست ماست و سیاست ما عین دیانت ماست.»

این اصطلاح یکی از اصطلاحات سیاسی است که مختص شهید مدرس می باشد که آنرا در خصوص سیاست خارجی وضع کرده و می گوید: «من از هر دولتی که بخواهد دخالت در امور ما بکند، می ترسم. باید توازن عدمی را نسبت به همه مراعات کرد، نه توازن وجودی را؛ یعنی شما برای خودتان، ما برای خودمان.» اصل موازنه عدمی، بعد ها بصورت «نه شرقی، نه غربی» پایه های سیاست خارجی ایران را ترسیم کرد.

منابع:

1- جامعه مطلوب در اندیشه فقهی-سیاسی شهيد مدرس/ عبدالرضا فاضلی
2- مجلس و پژوهش/ سال 14 شماره 57
3- مدرس در پنج دوره تقنینیه مجلس شورای ملی جلد 1 / به کوشش محمد ترکمان
4- یاران/ یادنامه شهید آیت الله سید حسن مدرس، شماره 25 آذر 86
5- مجله علوم سیاسی، رضا عیسی نیا، سال 79
6- فصلنامه مطالعات تاریخی/ آیت الله سید حسن مدرس، مجید مظاهری