امام (ره): انتخاب بازرگان اشتباه بود و من قلباً راضی به اين امر نبودم

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، سميرا نژادبيگلري؛ در بحبوحه انقلاب و زمانی که امام خمینی (ره) در پاریس حضور داشتند، سوالی بنیادین برای تمام گروه‌ها، جریان‌ها و اقشار مختلف مردم مطرح بود كه با نزدیکتر شدن پیروزی این سوال به عنوان دغدغه‌ای جدی‌تر طرح می‌شد و همواره رسانه‌ها و مطبوعات داخلی و خارجی یکی از اساسی‌ترین سوال‌ها که در مصاحبه با امام(ره) مطرح می‌کردند، در زمينه شکل و رژیم آینده کشور بود.

برای همگان سوال بود که با فروپاشی رژیم سلطنتی چه نظامی جایگزین آن خواهد شد و تکلیف حکومت پس از پیروزی انقلاب چه خواهد بود؟ امام(ره) نیز طبق سنت و روش مألوف خویش همواره پاسخی کوتاه، اما عمیق و جدی داشتند؛ پاسخ امام «رژیم جمهوری اسلامی» بود.

رسیدن به جمهوری اسلامی احتیاج به انجام مقدمات و گذر از مراحلی داشت و با توجه به شرایط و موقعیت‌ها بلافاصله امکان‌پذیر نبود؛ زیرا از طرفی در آن زمان هنوز رژیم کاملاً ساقط نشده بود و بختیار دولت خویش را دولتی قانونی می‌خواند و ادعا می‌کرد فرمان نخست وزیری را از پادشاهی گرفته است و مصدق نیز از او فرمان نخست وزیری دريافت كرده و طبق قانون اساسی مشروطه، پادشاه حق اعطای آن را داشته است، بنابراین تا آخرین لحظات امیدوار بود قدرت و حکومت را حفظ خواهد کرد.

از سوی دیگر با سقوط رژیم نیز امکان جا به جایی یک شبه تمامی نهادها و ساختارها غیر ممکن بود و این امر نیاز به زمان و از آن مهمتر احتیاج به عبور از مجاری قانونی داشت و بايد در عین حالی که به امور روزمره مملکتی سامان داده می‌شد، انتخابات و رفراندومی صورت می‌گرفت، قانون اساسی تهیه و تصویب می‌گردید و سرانجام با نظر اکثریت جمهوری اسلامی استقرار می‌یافت.

دولت موقت برای تهیه مقدمات قانون انتخابات معرفی شد

در چنین اوضاع و شرایطی بود که ایده تشکیل «دولت موقت» مطرح شد و امام خمینی(ره) پس از خروج شاه از کشور طی پیامی ضمن تبریک فرار شاه به مردم فرمودند: «دولت موقت برای تهیه مقدمات قانون انتخابات مجلس مؤسسان بزودی معرفی می‌شود و به کار مشغول خواهد شد. وزارتخانه‌ها موظف هستند که آنان را پذیرفته و با آنان صمیمانه همکاری کنند.»

پس از این پیام امام (ره)، رایزنی‌های گسترده‌ای درباره تشکیل دولت موقت آغاز شد و در ابتدا محافل سیاسی داخل و خارج از کشور اسلامی، کریم سبحانی و مهدی بازرگان را به عنوان اصلی‌ترین کاندیداهای تشکیل دولت موقت مطرح كردند، ولی این موضوع همچنان در حد شایعه و خبر غیر موثق باقی بود تا اینکه پس از بازگشت امام به تهران، بحث تعیین نخست وزیر دولت موقت در شورای انقلاب مطرح شد و طی جلسه‌ای در چهاردهم بهمن1357 پس از رایزنی و مشورت، مهدی بازرگان به عنوان کاندیدای نخست‌وزیری معرفي شد و مورد تأیید امام(ره) قرار گرفت.

امام(ره) در بخشی از سخنان خود تأکید کردند که انتخاب مهندس بازرگان به پیشنهاد و نظر شورای انقلاب بوده است: «ایشان وزرای خود را تعیین می‌کنند و به ما معرفی می‌کنند تا شورای انقلاب ما که پیشنهادش و نظرش این بود که ایشان رئیس دولت باشد وزرای‌شان را بررسی می‌کنند و ان‌شاءالله مسائل به طور سهل و خوبی انجام بگیرد.»

امام(ره) در پيام خود تلویحاً بختیار را از مخالفت با دولت موقت برحذر داشتند، پس از پایان سخنان امام (ره)، آیت الله هاشمی رفسنجانی متن فرمان نخست‌وزیری بازرگان را قرائت کرد كه در آن آمده بود: «بنا به پیشنهاد شورای انقلاب، جناب عالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و بستگی به گروهی خاص مأمور تشکیل دولت موقت می‌نمایم.» در اين حکم وظایف دولت موقت نیز مشخص شده بود: «اداره مملکت، برگزاری رفراندوم تغییر نظام کشور، تشکیل مجلس خبرگان برای تصویب قانون اساسی و برگزاری انتخابات مجلس شورای اسلامی.» 
 

در جلسه شورای انقلاب، شهید مطهری اولین بار پیشنهاد نخست‌وزیری بازرگان را مطرح کرد و آن گاه مورد قبول سایرین و امام(ره) قرار گرفت؛ شاید به دليل شرایط آن روز کشور بود که انتخابات دیگری را تقریباً ممتنع می‌ساخت؛ زیرا از یک سو به علل متعدد امکان انتخاب گزینه‌ای از میان روحانیون وجود نداشت و از میان گروه‌ها و چهره‌های غیر روحانی، نهضت آزادی و شخص بازرگان گزینه‌ای مناسب تشخیص داده شد؛ چرا كه گروه‌های دیگر در صحنه سیاسی آن روز کشور یعنی ملی‌گراهای لیبرال، گروه‌های چپ (کمونیست‌ها) و مارکسیست‌ها به مراتب اختلافات بنیادین و اصولی، هم از نظر ایدئولوژی و هم از لحاظ دیدگاه‌های سیاسی، با رهبری انقلاب داشتند و از طرفی سابقه سیاسی، دینی و اجرایی بازرگان در مقایسه با سایر گزینه‌ها نسبتاً موفق‌تر و مطلوب‌تر بود.

بازرگان در تشکیل کابینه خود از ملی‌گرایان لیبرال و اعضای نهضت آزادی استفاده کرد و نیروهای انقلابی مذهبی را کنار گذاشت، اما روحانیت به رهبری امام خمینی (ره) با نهضت اسلامی عجین شده و در تمامی مراحل آن از آغاز تا پیروزی نقش حساس و حیاتی ایفا كرده بودند.

با سقوط رژیم شاهنشاهی در22 بهمن بتدریج کابینه بازرگان تکمیل و مستقر شد، اما با گذشت زمان فاصله میان آن دولت و آرمان‌های مردم رخ نمود تا پس از 9 ماه، سرانجام در 15 آبان 1358 با تسخیر لانه جاسوسی، مهندس بازرگان استعفا داد و کنار رفت و کسانی همچون مصطفی چمران با بیان اینکه امام را تنها نمی‌گذاریم از استعفا خودداری کردند و در خدمت انقلاب باقی ماندند.

حضرت امام (ره) مدت‌ها پس از استعفای بازرگان چندین بار در سخنرانی‌های خود گفتند انتخاب بازرگان اشتباه بود و من قلباً راضی به اين امر نبودم.

 

 

1- توسعه سياسي ايران، دكتر ازغندي
2- تاريخ بيست و پنج ساله ايران؛ سرهنگ غلامرضا نجاتي
3- ايران بين دو انقلاب
4- تحولات سياسي اجتماعي ايران؛ دكتر اميني