حرّ؛ توبه‌كننده از دین داریِ بدون ولایت

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، زينب صارم، تعریف ماهیت وجودی انسان در دین اسلام همواره ملتزم با معنای اختیار بوده است تا بدان جا که اختیار جزء لاینفک تعریف ماهیت انسانی است، اختیار، برای آدمی به ناچار موضوع انتخاب و گزینش را در پی خواهد داشت. این توانایی اختیار و انتخاب در زندگی انسان ها حکم پلکانی را دارد که می تواند، باعث عروج وی به آسمان ها و یا باعث سقوط به قهقرا شود.

به هر جهت دلایل متعددی مانند شرایط محیطی و تاثیرات آن و یا دلایل درونی مثل هوای نفس و... انسان را در تصمیم گیری و انتخاب هاي خود در زندگی دچار لغزش و خطا می کند و فرصت اختیار و انتخاب برای آدمی به تهدیدی بزرگ برای وی تبدیل می شود.

خداوند مهربان و حکیم برای همه انسان هایی که در زندگانی خویشتن دچار لغزش و گناه شده اند، راهی به نام توبه ایجاد کرده است، که به وسیله آن می توانند اعمال خود را از سر بگیرند و فرصت از دست رفته را جبران کنند.

به نقل از احادیث شیعه این درب برای هر کس که بخواهد باز است و بنا بر نصّ صريح قرآن كريم كه فرموده: «أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ‏»؛ همانا او خدایی است که توبه را از بندگانش می پذیرد. در قرآن و احادیث اهل بیت تصریحات فراوانی به موضوع توبه شده و دارای گستردگی قابل توجهی است، که نشان از اهمیت این موضوع در اسلام و زندگی و سرنوشت آدمی دارد.

نکته قابل تامل و بسیار مهمی که در موضوع توبه می توان از آن یاد کرد، فهم خاص و متداولی است که اکثر مردم از معنای توبه برداشت کرده اند. بدین معنا که در نظر عوام، هنگامی که انسان گناه و لغزشی را مرتکب شده و از انجام آن پشیمان می شود و رو به سوی خدا می آورد و از او طلب مغفرت می کند و تصمیم بر ترک آن گناه می گیرد، توبه رخ داده است.

هرچند که این تفکر، صحیح و درست است، اما با رجوع به احادیث اهل بیت و زندگانی بزرگ مردانی چون حر؛ می توان متوجه شد که این تفکر متداول و صحیح  تمام ابعاد و جنبه های توبه را در بر نمی گیرد و توبه معانی دقیق تری را شامل می شود.

معنای دقیق تری که از موضوع توبه در احادیث می توان یافت، آن است که توبه؛ انتخاب راه و مسیر است.حرکت به سمتی که انسان را به سعادت برساند.

در احادیث اهل بیت معنای حقیقی توبه بازگشت به سمت امام است و ادامه طریق دادن در صراط مستقیم، که همان معصومین هستند.

به عنوان نمونه زندگی حربن یزید بن ریاحی شاهدی بر این مدعاست؛ به گواهی تاریخ حر فردی مسلمان بوده که واجبات دینی خود را از قبیل نماز به جا می آورده و به آن ملتزم بوده است. در کتاب وقعه الطف آمده است که؛ در اولین برخورد حر با امام حسین (ع) وی نماز خود را به امامت ایشان اقامه کرده، سپس حسين عليه السّلام به حرّ فرمود: آيا مى‏خواهى با اصحابت نماز بخوانى؟ حرّ گفت: نه، شما نماز بخوان و ما با شما نماز مى‏خوانيم و به شما اقتدا مى‏كنيم‏.

با عنایت به این که حر در مقابل سپاه امام حسین قرار داشت، اما نماز خود را با ایشان اقامه می کند و این موضوع دلیلی برالتزام حر به انجام واجبات دینی دارد و حتی درباره روحیات و خصوصیات اخلاقی حر در تاریخ اسنادی موجود است که ارادت ایشان را به حضرت زهرا نشان می دهد.

در ترجمه کتاب وقعه الطف آمده است: هنگامی که حر به دستور عبید الله بن زیاد مامور شد که جلوی حرکت امام حسین (ع) را بگیرد، امام وی را شماتت کرد. اما حر به علت آنکه به مقام حضرت زهرا (س) احترام می گذاشت از دادن جواب صرف نظر کرد. حسين (ع‏) به حرّ فرمود: مادرت به عزايت بنشيند! چه مى‏خواهى؟! حرّ گفت: به خدا قسم اگر در ميان عرب غير از شما كس ديگرى در چنين وضعى كه تو به سر مى‏برى اين جمله را به من مى‏گفت، صرف نظر نمى‏كردم، ولى به خدا قسم راهى براى ذكر نام مادرت جز به بهترين وجه ممكن نمى‏يابم!

با اندکی تامل در داستان حر می توان متوجه شد؛ با این که وی قبل از توبه و پیوستن به سپاه امام مسلمان بود و حتی نماز خود را با ایشان اقامه کرده و فردی مودب بود، زندگی وی در مسیر ولایت و امامت نبوده است؛ چراکه جهت کلی زندگی وی همسو با امام زمان خویش نبوده است. زندگانی انسان ها گاه با داشتن ظواهری دینی مانند انجام واجبات، تهی از تفکرات اصیل دینی است و دین داری انسان را مانند کالبدی بدون روح می کند.

بر تمامی مسلمانان  فرض و واجب است که با نگاهی دوباره به شیوه دینداری خویش؛ در جستجوی خلل  و شناخت کمبود های آن باشند؛ چرا که گاه زندگی  ما مسلمانان حتی با داشتن ظواهر دینی، نه تنها در مسیر اهل بیت نسیت، بلکه در تعارض شدید با آن قرار دارد. تا آن جا که مسلمانانی که در زمان غیبت کبری امام زمان (عج) زندگی می کنند به خیال خویش از منتظران ایشان هستند، اما زندگی آنان کوچکترین مناسبتی با ارزش های دینی ندارد.

حربن یزید ریاحی یکی از بزرگ مردان تاریخ اسلام است که با نگاهی دقیق و منصفانه به خویش، از خلل دین داری خود آگاه شد و از آن توبه کرد و به سوی امام بازگشت.

گناهانی که بر انسان واجب است که از آن توبه کند، تنها شامل احکام و عبادات دینی نمی شود. بلکه یک سری از گناهان رابطه ای خاص و تنگاتنگ با حق امام و شان وی دارد و سخت تر است. چنان چه حر متوجه این موضوع شد و مسیر و جهت توبه خويش را بازگشت به سوی امام قرار داد. در کتب تاریخی ذکر شده که حر توبه کردن و بازگشت به سوی امام را برگزیدن بهشت می داند و توبه را تنها از طریق امام حسین (ع) انجام داد.

 
به نقل از تاريخ، حرّ گفت: «به خدا قسم من خودم را بين بهشت و جهنم مخيّر مى‏بينم! و الله چيزى را بجاى بهشت بر نمى‏گزينم و لو اينكه قطعه‏قطعه گرديده و آتش زده شوم! سپس به اسبش لگدى زد و به حسين ملحق شد و به آن حضرت‏ گفت: اى پسر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم! من همان مصاحبى هستم كه مانع از بازگشت‏تان شده‏ام و در راه، شما را همراهى كرده زير نظر گرفته‏ام و سرانجام‏ در اين مكان شما را وادار به توقف كرده‏ام.

قسم به خدايى كه هيچ معبودى غير از او نيست هرگز گمان نمى‏كردم اين قوم [سپاه عمر سعد پيشنهادى‏] را كه مرا به آنان ارائه مى‏دهى رد كرده و بدان ترتيب اثر نخواهند داد. با خودم گفتم: باكى نيست در پاره‏اى از امور از اينها [سپاه عبيد الله‏] اطاعت مى‏كنم، تا تصور نكنند من از فرمان آنان سرپيچى كرده‏ام، بعد آنها پيشنهادهايى را كه حسين بدان‏ها ارائه مى‏دهد مى‏پذيرند.

به خدا اگر گمان مى‏كردم آنها پيشنهادهاى شما را نمى‏پذيرند چنين كارى را مرتكب نمى‏شده‏ام، [در بين راه مانع بازگشت شما نمى‏شدم و دست از تعقيبتان مى‏كشيدم و شما را در اينجا وادار به توقف نمى‏كردم.] اكنون در حالى كه به خاطر عمل خويش از درگاه پروردگار آمرزش مى‏طلبم و مى‏خواهم با جانم شما را يارى كنم تا پيش رويتان بميرم، نزد شما آمده‏ام، آيا اين را به عنوان توبه‏ام مى‏پذيرى؟!»

امام (ع) فرمود: «بله، خدا توبه‏ات را بپذيرد و تو را ببخشد، نام تو چيست؟» حرّگفت: «من حرّ بن يزيد هستم!» امام فرمود: «همانگونه كه مادرت تو را ناميده تو آزاده‏اى، به اميد خدا در دنيا و آخرت آزاده باشى.»

توبه یکی از مظاهر رحمت خداوندی است که به بندگان خویش مرحمت داشته است. اما جلوه این رحمت خداوندی بر انسان ها، امام معصوم است. بدین معنا که توبه انسان با مراجعت به در خانه اهل بیت پذیرفته می شود؛ چرا که دین داری جز با اهل بیت معنا نمی شود و آنان همان باب حطه در بنی اسراییل هستند أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله قال: «إنّ مثل أهل بيتي في أمّتي في قومه، كمثل باب حطة في بني إسرائيل» همانا مثل اهل بیت من در میان قومم مانند باب حطه در بنی اسراییل است.

«باب حطّه‏» در بنى اسرائيل نشانه خضوع آنان در مقابل فرامين الهى بود كه مى‏بايست به حالت سجده از آن در عبور مى‏كردند و بدين وسيله تواضع خود را نشان مى‏دادند. در اينجا هم اهل بيت عليهم السّلام به باب حطه‏ تشبيه شده‏اند كه مردم با خضوع در برابر آنان در مقابل خدا خضوع مى‏نمايند.

 

در اثبات الهداة: جلد 1 صفحه 618 حديث 657 حديثى از پيامبر (ص) نقل مى‏كند كه فرمود:«مثل اهل بيت من در ميان شما مثل باب حطه‏ در بنى اسرائيل است، كه هر كس از آن داخل شود گناهانش آمرزيده مى‏شود و از طرف خداوند مستحق عطاى بيشتر مى‏گردد.» چنان كه خداوند عز و جل مى‏فرمايد: «ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ»؛‏ از آن در بحالت سجده وارد شويد و بگوئيد: «گناهان ما ريخته باد» تا گناهان شما را بيامرزيم، و به احسان‏كنندگان عطاى بيشترى خواهيم داد. (در مورد باب حطّه‏ به بحار ج 13 ص 185- 180 مراجعه شود.)