تعزيه؛ آييني كه با درنورديدن زمان، وقف احياء كربلا شد

نقل است که شاه اسماعیل صفوی مبتکر تعزیه‌خوانی است، اما تا قبل از قاجار سندی از برگزاری تعزیه در دست نیست و تنها در اواخر دوران صفوی اطلاعاتی از برگزاری مراسم تعزیه وجود دارد، بنابراین می‌توان به سفرنامه اروپایی‌ها استناد کرد. قدیمی‌ترین سند موجود مربوط به ویلیام فرانکلین می‌باشد که برگزاری مراسم تعزیه را در شیراز دوره زندیه گزارش می‌دهد كه موضوع آن بازسازی مراسم عروسی حضرت قاسم همراه با مکالمات و شعرخوانی‌های ظریف می‌باشد.

 

قبل از زند، نادر شاه افشار که مسلمان بود برای جلوگیری از جنگ‌های مذهبی با ترکان عثمانی، هرگونه عزاداری را قدغن کرد. قبل از نادرشاه نیز، در دوره سلجوقی و در اصفهان، هم شیعه (برای امام حسین (ع)) و هم سنی (برای عثمان و حسین نوه پیامبر) عزاداری می‌کردند.

احمد بن بویه معروف به معزالدوله در سال 352 ه.ق بغداد را فتح کرد و برای اولین بار دستور داد در روز دهم محرم بازار را تعطیل و عزاداری کنند به این شکل اولین مراسم عزاداری شکل گرفت. از قرن دهم میلادی اجتماعات ماه محرم شکل گرفت و در طول زمان گاه شدت می‌گرفت و گاه کم‌رنگ می‌شد.

در زمان غزنویان و سلجوقیان این سوگواری کم‌رنگ شد، اما صفوی برای مخالفت و جنگ با ترکان عثمانی تظاهرات شیعی را زیاد کرد و آن را به تمام محرم و حتی صفر کشاند. شام غریبان در این دوره مرسوم شد و سعی کردند با پوشیدن لباس‌های جنگی و کلاه خود و ... واقعه کربلا را به طور ملموس‌تری نمایش دهند.

خصلت‌های آئینی تعزیه و ارتباط آن با مفاهیم ازلی

مراسم تعزیه باید طوری باشد که پیام عاشورا و اعتقاد به مصیبت اهل بیت را تقویت نماید و حس تألم و همدردی را به وجود آورد. در تعزیه تماشاگران از بازیگران جدا نیستند، بلکه همه با هم به نوعی در اجرای نمایش شریک هستند.

تعزیه هم مانند مراسم دینی دیگر واجد شرایطی است که باید منظور خود را به درستی به بیننده منتقل نماید، اما به آسانی ممکن است دستخوش خصلت‌های نمایشی گردد و از معنا و مفهوم مورد نظر فاصله بگیرد. در صورتی‌که با همکاری تماشاگران و بازیگران این فرصت به رایشان فراهم می‌آید تا با این امر عقیدتی و مذهبی رابطه نزدیک‌تری برقرار نمایند.

کهن الگو

هر رفتار هنگامی ارزش پیدا می‌کند که به تقلید و تکرار صورتی ازلی پرداخته باشد، به این صورت مراسم دینی و آئین‌ها هم هنگامی دارای ارزش و سودمندی هستند که به تکرار عملی آغازین بپردازند. به بیانی دیگر، هر چیزی که فاقد الگوست، بی معنی است، یعنی واقعیت ندارد.

براندازی زمان يا بی‌زمانی

از مهم‌ترین نمود چنین تقلیدهای آئینی می‌توان به سال مذهبی که عمل خلقت عالم را به طور مستمر تکرار می‌کند اشاره نمود. با گذشت زمان واقعه کربلا از یادها می‌رود و به اسطوره تبدیل می‌گردد، لذا تعزیه به عنوان آئینی برای براندازی زمان و تجدید و شرح واقعه کربلا به این امر کمک می‌کند.

سیر تاریخی فضای معماری تعزیه

در روزگاران قدیم تعزیه در میادین شهری اجرا می‌شد. مراکز محلات و گذرها هم قابلیت اجرای آئین تعزیه را داشتند، همچنین چهارسوق بازارها به علت داشتن خصوصیات فضایی خوب، مکان مناسبی برای برگزاری این مراسم به شمار می‌رفت.

خصلت‌های فضایی تعزیه

نکته قابل توجه در تعزیه این است که بین بازیگر و تماشاچی مرزی وجود ندارد. در واقع همه آمده‌اند تا در کربلا شرکت کنند و همه بازیگران این نمایش هستند؛ چه آن‌هایی که لباس بر تن دارند و نقشی ایفا می‌کنند؛ چه آن‌هایی که برای این مصیبت می‌گریند.

فضای نمایش تعزیه لخت و خاکی و عاری از زینت‌بندی‌های نمایشی است تا استعاره‌ای از صحرای کربلا باشد. همچنین نور صحنه نمایش برخلاف دیگر نمایش و تئاترها یکدست می‌باشد.

سازماندهی مرکزی

خلقت از مرکزی آغاز می‌شود؛ زیرا مرکز سرچشمه هر واقعیت و بنابراین نیروی زندگی است (الیاده1385، 253). واقعه کربلا با برگشتن به زمان ازلی عاشورا موجب تجدید حیات اسلام می‌شود و مکان برگزاری مراسم تعزیه نیز که استعاره‌ای از مکان واقعه کربلا است با مفهوم مرکز عالم برابری می‌کند.

ایجاد حوزه فضایی مدور

دایره چون آغاز و پایانی ندارد بر مفهوم ابدیت دلالت دارد. دایره کانونی در مرکز دارد که همه چیز از آن سرچشمه می‌گیرد و دوباره به مرکز معطوف می‌شود. در تعزیه شرکت‌کنندگان به مثابه شعاع‌هایی هستند که از مرکز آغاز می‌شوند و به آن توجه دارند.

تفاوت تعزیه با ادبیات نمایشی دیگر ملل

تعزیه با نمادینه‌سازی مفهوم مرکز عالم در وسط اجرا می‌شود؛ این موضوع در تقابل با نمایش یونانی قرار دارد. در نمایش یونانی به وضوح دو بخش بازیگر و تماشاچی از هم تفکیک شده‌اند و تماشاچیان رو به دیواری که فضاسازی شده و دارای دکور است می‌نشینند. اصل مرکزیت باعث شد تا سکویی که برای اجرای برنامه در گوشه‌ای به دیوار چسبیده بود، به شکل سکوی دایره‌ای تبدیل شود و در مرکز قرار گیرد.

در زمان ناصرالدین شاه به دلیل ارتباط گسترده با کشورهای غربی از جمله فرانسه از معماری خاص آن دوران غرب به ویژه آمفی تئاترها و سالن‌های اپرا برای ساختن تکیه‌ها الگوبرداری شد. مهم‌ترین نمونه تکایای این دوران تکیه دولت می‌باشد. این بنا علیرغم ویژگی‌های معماری غربی خصلت‌های فضای تعزیه را با خود داشت و می‌توان آن را نمونه مناسبی از بومی سازی سالن اجتماعات غربی در ایران به حساب آورد.

نتیجه‌گیری

در آئین تعزیه تماشاچیان از بازیگران جدا نیستند و همه بازیگران این صحنه هستند تا واقعه کربلا را زنده نگه دارند. مراسم تعزیه خوانی به شکل دایره‌وار انجام می‌گیرد تا توجه شرکت‌کنندگان که به صورت شعاعی در فضا قرار می‌گیرند، به مرکز معطوف شود؛ مرکزی که از آن خلق شده‌اند و به آن می‌پیوندند. این اصیل‌ترین مفهومی است که از فضاسازی تعزیه استنباط می‌شود.

منابع:

1. ناصری پورتکلو، رضا، 1390، «بازشناسی خاستگاه معماری تعزیه»، در معماری و شهرسازی اسلامی (مجموعه مقالات منتخب)، 345-365.
2. یار شاطر، احسان، 1384، «تعزیه و آئین‌های سوگواری در ایران قبل از اسلام»، در آئین و نمایش در ایران، پیتر جی چلکووسکی، ترجمه داوود حاتمی، تهران، انتشارات سمت.
3. الیاده، میرچا، 1385، رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، تهران، انتشارات سروش.
4. چلکووسکی، پیتر جی، 1384، «تعزیه: نمایش بومی پیشرو ایران»، در آئین و نمایش در ایران، پیتر جی چلکووسکی، ترجمه داوود حاتمی، تهران، انتشارات سمت.
5. رحیمی، محمدعلی، 1382، ریشه‌های نمایش در آئین‌های ایران باستان، تهران، انتشارات اهورا.
 

سارا جهرمی کارشناس معماری و محمدرضا عطایی همدانی کارشناس ارشد معماری