اختلاف افکنی انگلیس در میان جنگلی‌ها؛ عامل اصلی شکست نهضت جنگل

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو» - حامد صفائی؛ میرزا در سال های اول زندگی اش به تحصیل دروس حوزوی پرداخت و در مدرسه جامع صالح آباد رشت به آموختن صرف و نحو مشغول بود. با این وصف، این طور برمی آید که ایشان باید یک روحانی از آب در بیاید، در صورتیکه اوضاع کشور و . . . افکارش را عوض کرد و یک فرد انقلابی مجاهد شد.

میرزا از استعمال دخانیات بدش می آمد و به تریاک و مشتقاتش که در آن زمان در منطقه گیلان رواج داشت، لب نمی زد.

میرزا در فتح تهران به مشروطه خواهان کمک کرد و هنگامی که در تهران بود، به دوستانش که هرکدام دارای مناصب و ماموریتی بودند، اظهار احتیاج نکرد و با وجود آنکه شدیدا مشکل مالی داشت، حاضر نشد، در مقابل دولت دست از اعتقادات خود بردارد.

زمانی که علاء الدوله؛ حاکم دست نشانده مظفرالدین شاه در تهران،  یکی از بازرگانان را به بهانه گرانفروشی به فلک بست، اعتراضات شدیدی نسبت به این برخورد صورت گرفت. میرزا نیز در این قضیه به جمع معترضین پیوست و  ضمن اینکه با حکومت مرکزی مبارزه می کرد، با عده ای از روحانیون اقدام به تشکیل مجمع روحانیون کرد.

قبل از اینکه گروه جنگل بوجود آمده و نهضت جنگل شکل بگیرد، میرزا عضو جمعیت اتحاد اسلام شد و در طول جنگ جهانی اول علیه روس و انگلیس به مبارزه پرداخت. همچنین تصمیم به تشکیل سازمان جنگل با ایدئولوژی اسلامی و مشی مسلحانه گرفت.  بعد از اوج گرفتن مبارزات مشروطه به ریاست مجاهدین جنگل و عضویت کمیسیون جنگل رسید.

مقارن تحصن علمای بزرگ ایران در سفارت عثمانی، میرزا نیز در « شه بندی» رشت متحصن شد و در پی قتل آقابالاخان سردار افخم در اتفاقات مشروطیت به مجاهدین گیلان پیوست و در فتح قزوین شرکت کرد.

میرزا در شورش شاهسون ها همراه «یفرم» و سردار اسعد به کمک ستارخان رفت، اما مریض شد و به تهران برگشت. همچنین در غائله ترکمنها که به تحریک محمد علی شاه ایجاد شده بود، جزء مشروطه خواهان داوطلب به منطقه گرگان رفت.

وی در یکی از جنگل ها تیر خورد و به شدت زخمی شده و  همراه با چند مصدوم دیگر به قفقاز فرستاده شد، تا در یکی از بیمارستان های قفقاز که آمادگی معالجه اینگونه مصدومیت های شدید را دارد، مداوا شود.

شروع مبارزات میرزا با روسیه تزاری از اواسط جنگ جهانی اول آغاز شد. آفسیکوف (سرکنسول روسیه در گیلان) به حاکم رشت فشار می آورد که مبارزه میرزا با روسیه را تمام کند و این غائله را هرچه سریعتر بخواباند.

مفاخرالملک، رئیس شهربانی رشت داوطلب شد که شخصا این غائله را تمام کند ولی خودش در این ماجرا کشته شد. کنسول روس تصمیم گرفت گروهی از قزاق روسی را که در بیرحمی شهرت داشتند به جنگل بفرستد، اما این نیرو هم شکست خورد و مقداری اسب و اسلحه بدست جنگلی ها افتاد.

این شکست بقدری سنگین بود که آفسیکوف مقامات حکومت مرکزی را مجبور کرد تا با جنگلی ها برخورد کنند، در نتیجه این فشارها، حدود چهار هزار قزاق سوار به فرماندهی «کالچوک اوف» به جنگل اعزام شدند.

عده ای از زمین داران گیلان مانند «تمیر مقتدر طالشی» و «برهان السلطنه طارمی» نیز نامردی نکرده و با قوای قزاق برای سرکوب حرکت میرزا همراه شدند و شکست سختی به گروه جنگل وارد کردند و  بهترین افراد میرزا کشته شدند و عده ای که متواری شده بودند، از سرمای شدید از پای درآمدند.

پیدایش نهضت جنگل

با شروع جنگ جهانی دوم روسیه تزاری به قسمت شمالی ایران حمله برد و دیگر قدرت ها هم با نقض حقوق بین المللی وارد خاک ایران شدند. این در حالی است که در داخل کشور نیز کسی نبود تا در مقابل این تهاجم واکنش نشان دهد. خلاصه اینکه اوضاع عمومی کشور از همه نظر آشفته و مغشوش بود.

در این اوضاع و احوال، میرزا به دستور روسیه تزاری، دوران تبعید خود در تهران را می گذراند. ایشان ارتباط خود را با اعضای اتحاد اسلام و ملیَون قطع نکرده بود. در همین حین عده ای عقیده داشتند برای خروج از وضع اسفبار ایران در جنگ جهانی باید با تدبیر و روش ملایمی رفتار کرد، در حالیکه عده بیشتری لزوم اقدامات حاد و مقاومت مسلحانه را در برابر دشمنان داخلی و خارجی توصیه می کردند.

نتیجه مذاکرات این شد که کانون ثابتی علیه این اقدامات خصمانه بیگانگان بوجود آمد. میرزا کوچک خان برای محقق شدن این تصمیم داوطلب شد و به همراه میرزا علی خان دیوسالار مازندرانی، به مازندران و بعد به گیلان عزیمت کرد.

اختلاف و تشتت در میان جنگلی ها

اختلاف در بین جنگلی ها زمانی به وجود آمد که انگلیسی ها خود را مقابل جنبش جنگل ناتوان می دیدند و پیشنهاد صلح را به میرزا ارائه کردند که البته از طرف میرزا پذیرفته شد. در این بین انگلیسی ها از اینکه نتوانسته بودند از راه نظامی جنگلی ها را شکست دهند، به دروغ پراکنی و تهمت زدن به میرزا روی آوردند.

در همین بین رابطه میررزا با یکی از یارانش به نام حاج احمد کسمائی تیره شد. برادر حاج احمد که از عمال رژیم انگلیس بود، حاج احمد را فریب داد و باعث شد حاج احمد و عده ای دیگر از مجاهدین، از این نهضت جدا شده و به انگلیسی ها بپیوندند.

انگلیس با دیدن این اختلاف در بین جنگلی ها و خیلی مشکلات دیگر، پیشنهاد صلح خود را پس گرفت و به میرزا فشار آورد تا میرزا را وادار به سازش در برابر دولت کند. در این رابطه میرزا در خطبه ای به یارانش گفت:

«در این موقع که بهترین اوقات امتحان اشخاص از جهت فداکاری و وطن پرستی است بعضی از دوستان و رفقای ما، تفنگ های خود را برداشته و برای تسلیم شدن به سمت اردوی دولتی می روند. اگرچه این وضعیت امروز یک وضعیت خوبی نیست ولی از شما می پرسم آیا برای عاشقان وطن و آنهایی که به درد وطن پرستی مبتلا هستند، اینگونه سختی ها را اهمیتی است؟»

همچنین افراد دیگری از جمله خالو قربان و یا افشار هم بودند که در ابتدا از یاران میرزا تلقی می شدند و لی در ادامه، کار به جایی رسید که حتی حاضر شدند سر میرزا را  به تهران بیاورند.

با اینکه میرزا از وجود افراد نفوذی در بین جنگلی ها باخبر بود ولی هیچگاه تصمیم به ترد آنان نگرفت و حتی بعد از اینکه آنان از گروه جدا شدند و به انگلیسی ها پیوستند تصمیم به قتل آنان نگرفت؛ چراکه اعتقاد داشت آنان هرچه باشند هموطن هستند و کشتن آنان در مرام جنگلی ها نیست. این درحالی است که با تمام قوا برای کشتن بیگانگان تلاش می کرد.

 

منابع:

- زندگی، شخصیت و اندیشه های میرزا کوچک خان جنگلی، دکتر صفر یوسفی(یاد یاران،ویژه سالروز شهادت سردار جنگل میرزا کوچک خان جنگلی/شماره 13/آذر85)

- ریشه های هویت ایرانی در قیام میرزا کوچک خان جنگلی؛ محمد رضا علم( فصلنامه مطالعات ملی/31/سال هشتم/شماره 2/ 1386)

- میرزا کوچک خان جنگلی، رهبر نهضت جنگل؛ جواد شیخ الاسلامی( مرکز تحقیقات اسلامی)

- میرزا کوچک خان و زمینه های پیدایش نهضت جنگل؛ محمد بی ریا گیلانی(مجموعه مقالات/ نشریه داخلی شماره 51/ 1387)