صفين، فتنه‌اي كه به سلطنت بنی‌ امیه انجامید

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، زينب صارم، بررسی و مطالعه وقایع تاریخی در زندگی انسان جایگاه معرفت شناسانه دارد بدین معنا که تاریخ به نوبه خود می تواند برای انسان محلی برای شناخت و عبرت گرفتن باشد. چنانچه نگاه دین اسلام به تاریخ و سخنان معصومین  در اين باره، نگاهی راهبردی است و قسمت قابل توجهی از قرآن، به بررسی تاریخ اقوام گذشته می پردازد و به عبرت آموزی از آنان سفارش می کند.

به عنوان نمونه به موارد متعدد و بسیار متنوعی در قرآن می توان دست یافت از جمله اشارات گسترده ای که پروردگار در قرآن به تاریخ بنی اسراییل و نوح نبی... فرموده است و این نشانه آن است که تاریخ از جنبه عبرت گیری و پند آموزی گنجینه با ارزشی برای انسان ها است. چنان چه امام علی (ع) در سفارشات خود به امام حسن (ع) می فرماید:

«.... پسر جان! من اگر چه به اندازه گذشتگان عمر نكرده‏ام، ولى چندان در رفتار آنان نگريسته‏ام و در اخبارشان انديشيده‏ام، و در باقيمانده آثارشان سير كرده‏ام كه همانند يكى از آنان گشته‏ام بلكه چون از همگى اخبارشان آگاهى يافته‏ام گوئى از اول تا به آخر همراهشان بوده‏ام، و روشني ها را از تيرگي ها و سودها را از زيان ها باز شناخته‏ام و از هر چيز گزيده‏اش را ويژه تو ساختم، و زيباترش را براى تو خواستم......»

همچنین در سخنان معصومین از نشانه های انسان خوشبخت و سعادتمند آن است که از گنجینه های تاریخ استفاده کند و از آن درس بیاموزد چنان چه امام زین العابدین (ع) می فرماید: «بخدا سوگند خداوند شما را در كتاب خود به بيان سرگذشت ديگران پند داده و براستى خوشبخت‏ آن كسى است كه از سرنوشت ديگران پند گيرد.»
 

جنگ هایی که در طول تاریخ حکومت امیر المومنین(ع) رخ داده است از چندین جهت نسبت به دیگر وقایع تاریخی جهان اسلام ارزش معرفت شناسانه بیشتری را در بطن خود ذخیره کرده است؛ چرا که می توان ادعا کرد که این جنگ ها اولین اختلافات داخلی است که در زمان حکومت اسلامی در میان خود مسلمانان رقم خورده است.

هرچند در زمان حکومت پیامبر در شبه جزیره العرب، تاریخ شاهد جنگ های بسیاری است اما این اختلافات و درگیری ها بین مسلمانان رخ نداده بلکه مابین پیامبر و یهود یا مشرکین روی داده است. حکومت سه خلیفه نخست نیز به علت آن که نه تنها در زمره معصومین به شمار نمی رفته اند و همچنین به غصب خلافت نیز مبادرت ورزیده بودند جزء حکومت های الهی قرار نمی گیرند.

با نگاه کلی به ادوار مختلف تاریخ اسلام بعد از پیامبر، امام علی (ع) تنها معصومی هستند که موفق به تشکیل حکومت اسلامی شدند و از حکومت ایشان می توان به عنوان یک حکومت الهی- دینی یاد کرد بدین معنا که امام علی (ع) به معنای واقعی کلمه بر مسلمین ولایت داشتند و جانشین خداوند بر روی زمین بودند و هر نوع مخالفت و اعلام جنگ با ایشان در حکم مخالفت و اعلان جنگ با پروردگار است.

با این دیدگاه که حکومت امام علی (ع) حکومت الله است بررسی وقایع جنگی آن دوره نه تنها در حکم عبرت پذیری است بلکه یک راهبرد بسیار مهم تر و اساسی تر آن به دست آوردن مسائل اعتقادی است؛ چرا که در یک طرف جنگ، حق مطلق علی ابن ابی طالب است و حزب مقابل گروه شیطان و لشکریان وی هستند.

 
یکی از مهم ترین وقایع تاریخی در زمان حکومت علی ابن ابی طالب جنگ صفین است که به مدت صد و بیست روز به طول انجامید. درباره جنگ صفین و رخ دادهای آن کتاب های بسیاری نگاشته شده است و از وجوه مختلفی قابلیت بررسی و تفحص دارد.

اولین موضوعی که در شفاف سازی فضای جنگ صفین کمک می کند بررسی تاریخ حیات معاویه از جنبه سیاسی- اجتماعی است. 

معاویه پسر ابوسفیان جزء گروه «طلقا» بود. کلمه طلقا در جامعه شناسی اسلام اشاره به مفهومی ویژه دارد که بیانگر سطحی خاص از شان و شئونات فرد در جامعه صدر اسلام است ریشه این مفهوم اجتماعی را باید در واقعه فتح مکه جستجو کرد. پیامبر که مظهر رحمت و عطوفت بودند بعد از فتح مکه به ساکنان آن، با تمام آزارها و کار شکنی ها امان داد و از قريش انتقام نگرفت و فرمود: «برويد كه آزاديد. اى طلقا!»

جامعه اسلامی که با فداکاری ها و شمشیر زدن های یاران رسول الله جان گرفته و بارور شده بود برای افرادی چون معاویه، ابوسفیان و یا عمروعاص که جزء گروه طلقا شمرده می شدند این عناوین به مثابه یک لکه ننگ بود؛ چرا که آنان مطرودین پیامبر به حساب می آمدند و بارها از زبان ایشان مورد لعن قرار گرفته بودند. و به همین دلیل شایستگی لازم برای اداره حکومت اسلامی را نداشتند؛ چرا که از دشمنان سرسخت اسلام و مسلمین بودند.

امام علی (ع) نیز در یکی از نامه های خود به معاویه به مرتبه و جایگاه اجتماعی وی اشاره می کند و می فرماید: «آزادشدگان‏ (ابو سفيان) و پسرانشان (معاويه) را با تشخيص بين كساني كه در آغاز از مكّه به مدينه هجرت نمودند و تعيين مرتبه‏ها و شناساندن طبقاتشان؟»

با توجه به این که معاویه جزء ملعونین از زبان پیامبر بود و در جامعه اسلامی مطرود و مردود بود فلذا از جایگاه اجتماعی نامناسبی برخوردار بود چرا ادعای خلافت کرد و توانست سلطنت بنی امیه را پایه ریزی کند؟ و در مقابل امام علی (ع) امام حسن (ع) به جنگ و خون ریزی روی آورد؟
 
ادامه دارد...