متفكري كه مشكلات علمي را با دو ركعت نماز حل مي‌كرد!

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، فاطمه ابراهيمي؛ ابن سینا معروف به  شیخ الرئیس از جمله نادر متفکران مسلمان قرون وسطایی است که زندگی نامه خود را نوشته است و زندگی نامه خودنوشت او را شاگردش ابو عبید جوزجانی کامل کرده است. تعدادی از تذکره نویسان از جمله بیهقی، قطفی، ابن ابی اصیبعه و ابن خلکان این زندگی نامه را بعد ها نقل کرده اند.  

ابن سينا: در سن شانزده سالگی کتاب القانون را تصنیف کردم

 
از جالبترین ویژگی های زندگی ابن سینا همان گونه که خود او و جوزجانی گفته اند عبارت اند از: کامل کردن مطالعه قرآن و ادبیات عرب تا ده سالگی و بقیه علوم از حقوق اسلامی و نجوم و طب و منطق و فلسفه تا هجده سالگی و قدرت فوق العاده او در تولید آثار علمی به رغم بی ثباتی اوضاع سیاسی دوران حیاتش که او را مجبور می کرد گاه گاه از سرزمینی به سرزمین دیگری بگریزد و پنهان زندگی کند و گاه حتی زندانی شود.

از او نقل است که گفته: «چون به حد تمییز رسیدم مرا به معلم قرآن سپردند، پس از آن به معلم ادب، پس هرچه را شاگردان برای استاد ادیب قرائت می کردند من حفظ می کردم؛ به علاوه استادم مرا تکلیف کرد که کتب الصفات، غریب المصنف، ادب الکاتب، اصلاح المنطق، العین، شعر حماسه، ذیون ابن رومی، تصریف مازنی و نحو سیبویه را مطالعه کنم؛ پس من این کتب را در مدت یک سال و نیم حفظ کردم و اگر تعویق استاد نبود آن ها را در کمتر از این زمان حفظ می کردم!

پس چون به ده سالگی رسیدم در بخارا همه از من تعجب می کردند پس شروع کردم به تحصیل فقه، به طوری که چون به سن دوازده سالگی رسیدم در بخارا به مذهب ابو حنیفه فتوی می دادم! پس از آن تحصیل علم طب را آغاز کردم و در سن شانزده سالگی کتاب القانون را تصنیف کردم؛ تا آنکه وقتی به سن بیست و چهار سالگی رسیدم با خود فکر کردم که چیزی از علوم نمانده که من آن را نشناسم.»

در تاریخ ابن خلکان آمده است که: «ابن سینا در مدت اشتغالش به تحصیل علوم حتی یک شب را به طور کامل نخوابیده است و در روز به جز مطالعه به کار دیگری اشتغال نداشت؛ هنگامی که برای او مسئله ای مشکل می شد وضو می گرفت و به مسجد جامع  می رفت و نماز می خواند و دعا می کرد که خدای عزوجل آن مشکل را برای او آسان کند و مشکلش را رفع نماید.»

 
از موفقیت های بزرگ او در رشته های گوناگون علوم به نظر می رسد که اولا حاصل حافظه بی نظیری است که او را قادر ساخت که به طور مثال قرآن و مابعد الطبیعه ارسطو را از حفظ کند و ثانیا حاصل اشتیاق عقلانی والایی است که به او کمک می کرد تا مسائل دشوار را حتی در خواب نیز بررسی و حل کند و ثالثا حاصل عزم راسخی است که برای او نیروی جسمانی و عقلانی ویژه ای پدید آورد.

تعداد کتاب هایی که او نوشت بین 100 تا 250 اثر تخمین زده اند و کیفیت آثارش و سایر اشتغالات طبی و آموزشی و سیاسی او همه نشان قابلیت استثنایی اوست.

ابن سینا در اوان جوانی با تعلیمات گوناگون دینی و فلسفی و علمی آشنا شد، به طور مثال پدرش که عضو فرقه اسماعیلیه بود، او را با رسائل اخوان الصفا و فرقه اسماعیلیه آشنا کرد. او همچنین با آموزه های سنی، چنانکه استاد فقه او، اسماعیل زاهد، خود یک سنی بود و همچنین با آموزه شیعه دوازده امامی آشنا شد.

علاوه بر این استاد دیگرش ناتلف به او منطق و هندسه و ستاره شناسی آموخت. با این حال او بسیار سریع به استقلال فکر دست یافت. اولا؛ خود را از استادانش بی نیاز یافت و پیش خود به مطالعه ادامه داد و ثانیا؛ به هیچ یک از تعلیمات و آموزه هایی که با آنها آشنا شده بود اکتفا نکرد. از اینجاست که رد مکاتب افلاطونی و ارسطویی و نو افلاطونی و جالینوسی و فارابی و سایر اندیشه های یونانی و اسلامی را می توان در نظام فکری او پی گرفت.

با این همه نظام فکری او بی نظیر است و نمی توان گفت که او پیرو یکی از مکاتب فکری بالاست. حتی شفا، که گرایش قوی ارسطویی او را منعکس می کند، چنانکه گفته اند کاملا ارسطویی نیست.به طور مثال نظریه آفرینش، که اساسا نو افلاطونی است و نظریه نبوت که ذاتا اسلامی است، صرفا دو نمونه از تعلیمات غیرارسطویی آن است.

جوزجانی بی نظیر بودن این کتاب را تایید می کند و تاکید دارد که آن چیزی جز حاصل فکر خود ابن سینا نیست. خود ابن سینا نیز به مطلب مشابهی اشاره دارد و به اصالت خودش در این اثر، به ویژه در منطق و طبیعیات تاکید می کند.

 
در نظر ابن سینا آفرینش جهان نتیجه تعقل باری تعالی از ذات خود است. همین تعقل و علم خدا به ذات خود است که همه اشیا را به وجود می آورد. خلقت در عین حال عطای وجود عقل است و بدین جهت هر موجودی دراین عالم  به وسیله وجود و عقل خود به مبدا عالم پیوسته است.

سعادت انسان در گرو ترك جهان محسوسات

بنابر این بالاترین اصل در عالم خلقت عقل است. عقل بر همه موجودات حکمفرمایی می کند همچنانکه در عالم صغیر که انسان باشد عقل حاکم و فرمانروای قوای نفسانی است. انسان که در آخرین سلسله مراتب وجود و در نقطه بازگشت به مبدا یعنی بین عالم محسوسات و عالم مجردات قرا گرفته است، سعادتش در آن است که جهان محسوسات را ترک گوید و به عالم معقولات بپیوندد. اصولا غایت زندگی انسان و معنای حیات او همین است.

ابن سینا: روح انسان، پرنده ای آشیان گم کرده

ابن سینا روح انسان را چون پرنده ای آشیان گم کرده می داند که در این جهان تاریک گرفتار آمده و منزلگه اصلی خود را فراموش کرده است. وظیفه انسان در این دنیا آن است که بکوشد تا آن اصل فراموش شده را به یاد آورد و به سوی آن پرواز گیرد.

نگاهي به آثار شيخ الرئيس

 
مهمترین کتاب های ابن سینا عبارتند از«القانون فی الطب»، «الشفا»، «النجات من الغرق فی بحر الضلالات»، «عیون الحکمة»، «دانشنامه علایی» و «الاشارات و التنبیهات».

القانون

«القانون» فی الطب که از پنج بخش تشکیل می شود و چند بار به لاتین ترجمه شده است؛ حدود پنج سده یعنی تا آغاز سده یازدهم هجری/هفدهم میلادی مهمترین منبع علم طب هم در شرق و هم در غرب بوده است و تا امروز نیز در جاهایی از قبیل شبه قاره هند، که پزشکی اسلامی را به کار می بندند، نخستین منبع آن است.

الشفاء

مطالب عظیم «الشفاء»، که مفصل ترین اثر ابن سینا است، تحت چهار موضوع اصلی دسته بندی شده است: منطق، طبیعیات، ریاضیات، الهیات. منطق به نه بخش و طبیعیات به هشت بخش و ریاضیات به چهار بخش تقسیم شده است. ابتدا طبیعیات به جز دو بخش مربوط به حیوان و نبات، که پس از الهیات تکمیل شده اندو پس از آن الهیات و سپس منطق و ریاضیات نوشته شده است.

النجات

«النجات» که خلاصه الشفاء است، نیز از چهار بخش تشکیل می شود. بخش های منطق و طبیعیات و الهیات این اثر را خود ابن سینا و ریاضیات آن را جوزجانی آماده کرده اند.

عيون الحكمه

«عیون الحکمه» که به الموجز نیز معروف است، به نظر می رسد که برای آموزش درسی منطق و طبیعیات و الهیات نوشته شده است. این مطلب را می توان از سادگی و وضوح و اختصار این اثر دریافت.

دانشنامه علايي

«دانشنامه علایی» نیز از چهار بخش تشکیل شده است و از این جهت اهمیت دارد که نخستین اثر در فلسفه مشایی اسلامی به زبان فارسی است.

الاشارات و التنبيهات

«الاشارات و التنبیهات» که پخته ترین و جامع ترین اثر فلسفی ابن سینا است نیز از منطق و طبیعیات و الهیات تشکیل می شود. این اثر با بررسی عرفان پایان می یابد، برررسی که می توان آن را به درستی تحت اخلاق به معنی صوفیانه آن طبقه بندی کرد تا تحت الهیات.

علاوه بر این ابن سینا تعدادی رساله و شعر نیز از خود بر جای گذاشت. بعضی از مهمترین رسائل او عبارتند از: «حی بن یقظان»، «رسالة الطیر»، «رسالة فی السر القدر»، «رسالة فی العشق»، «تحصیل السعادة». مهمترین شعرهای او عبارتند از: «الارجوزة فی الطب»، «القصیدة المزدوجة»، «الصیدة العینیه». او همچنین اشعاری به زبان فارسی سروده شده است.

منابع:
1-بزرگان فلسفه-هنری توماس-ترجمه فریدون بدره ای-نشر کیهان-صص8-11
2-هدیة الاحباب فی ذکرالمعروفین بالکنی و الالقاب و الانساب-شیخ عباس قمی-کتابخانه ی صدوق تهران--صص67و68
3-تاریخ فلسفه ی اسلامی-صص399-403