حكايت علوم فرمايشي و ...

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»، الهه شعباني، دانشجوي كارشناسي ارشد جامعه شناسي جوانان دانشگاه تهران؛ در یادداشت پیشین مقدمه ای در باب ضرورت پرداختن به مسائل جوانان مطرح کردیم و سپس با اشاره به تاسیس رشته مطالعات جوانان به طرح سوالاتی در باب این رشته پرداختیم.

 

در این مقاله برآنیم آشنایی بیشتری با چگونگی پایه گذاری این رشته و مهمترین واحدهای درسی آن پیدا کنیم. آشنایی با پروسه احداث یک رشته دانشگاهی می تواند دید ما برای نقد و بررسی آن رشته را گسترش دهد، البته این نیز خود مسئله مهمی است که نیاز به تاسیس رشته مطالعات جوانان از طرف مسئولین از چه زمانی احساس شد و تا چه حد برنامه ریزی ها و مقدمه چینی هایی که برای آن انجام شده، آگاهانه و از پیش تعیین شده بوده اند.

مطالعات جوانان محصول موافقتنامه ای است که سال 84 میان سازمان ملی جوانان و دانشگاه تهران امضا شد و سازمان ملی جوانان نیز در راستای فعالیت دو نهاد شورای عالی جوانان و مرکز ملی جوانان اواخر دهه 70 تاسیس شد که این دو نهاد هم از اوایل دهه 70 کار خود را آغاز کرده بودند.

 

سال 85 نیز مرکز مطالعات اجتماعی فرهنگی جوانان در دانشکده علوم اجتماعی کار خود را آغاز کرد که سال 86 بخشی از موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی شد و سپس سال 88 به طور مستقل به فعالیت خود ادامه داد؛ فعالیت هایی چون اجرای طرح های پژوهشی، برگزاری همایش ها و انتشار نشریات. مرکزی تحت عنوان"مطالعات جوانان و مناسبات بین نسلی" نیز با محوریت موضوع نسل ها از سال 84 آغاز به کار کرده است.

در ادامه در سال 87 مرکز مطالعات و تحقیقات جوانان در دانشگاه مازندران در بابلسر آغاز به کار کرد و پایه گذاری دو گروه مطالعات اقتصادی جوانان در دانشکده ی علوم اقتصادی و رشته مطالعات اجتماعی جوانان در دانشکده علوم اجتماعی و انسانی را در برنامه کار خود قرار داد که این رشته از سال 89 کار خود را آغاز کرد.

 

سال 89 با ادغام دو سازمان ملی جوانان و تربیت بدنی، شاهد تاسیس وزارت ورزش و جوانان بودیم و سال جاری نیز حوزه علمیه ی قم از پذیرش دانشجو در رشته مطالعات جوانان در مقطع دکتری خبر داده است که این دوره با همکاری سازمان ملی جوانان به صورت دو سال آموزشی و یک سال پژوهشی (برای انجام پایان نامه) راه اندازی شده است.

 

با این مقدمه راجع به تاسیس نهادها و سازمان ها و حتی وزارتخانه هایی که عنوان جوانان را یدک می کشند، در می یابیم اهمیت مسئله جوانان به محض رسیدن کشور به آرامش پس از جنگ مورد توجه مسئولین قرار گرفته است و هنوز هم به قوت خود باقیست، البته غیر قابل پیش بینی است که با پی بردن مسئولین به اهمیت بیش از پیش جوانان، چه نهادی قرار است پس از وزارتخانه برای رسیدگی به مسائل ایشان تاسیس شود.

اینطور که پیگیری های ما نشان می دهد، برای تاسیس مطالعات جوان بر خلاف مطالعات زنان که تنها چهار سال زودتر از آن پایه گذاری شد، هیچ مصوبه ای از طرف شورای عالی برنامه ریزی وزارت آموزش و پرورش وجود ندارد تا توضیح دهد چرایی و چگونگی تاسیس مطالعات جوانان را و اینکه با کدام انگیزه قرار است به چه سمتی پیش برود و کدام موضوعات و اهداف را الویت ببخشد، البته اگر اهداف مطالعات جوانان را هم دنباله رو سازمان ملی جوانان بدانیم، باید بگويیم ظاهرا محوری ترین هدف این رشته باید مسئله ازدواج باشد.

در مورد دروس این رشته بايد گفت مثل بقیه رشته ها از دو بخش دروس پایه و اختصاصی تشکیل شده که دروس پایه دربرگیرنده ی تئوری های جامعه شناسی و روش تحقیق (کمی و کیفی) است.

 

مهمترین دروس تخصصی آن هم از این قرار است؛ بررسی مسائل اجتماعی جوانان (با محوریت اشتغال، از دواج و تحصیل) -جامعه شناسی هویت-جامعه شناسی فرهنگ جوانی (فرهنگ و خرده فرهنگ های جوانان) -تغییرات فرهنگی و مناسبات بین نسلی-جامعه شناسی اوقات فراغت-جامعه شناسی جنسیت-جامعه شناسی ورزش-جامعه شناسی بهداشت و مهارت های زندگی-جامعه شناسی رفتارهای پر خطر (بهداشت روانی و اجتماعی)، جامعه ی اطلاعاتی و جوانان (با محوریت بحث کاربران اینترنت) و جنبش های اجتماعی و جوانان.

بی شک این لیست می تواند تا ناکجا ادامه پیدا کند و در برگیرنده دروس متعددی شود لیک نگاهی اجمالی به واحدهای تدریس شده در این چند سال نشان می دهد که این دروس همیشه به یک اندازه مورد توجه نبوده اند و دائم جایگزینی هایی در دروس وجود داشته است که خیلی مشخص نیست چه فاکتورهایی در این گزینش ها دخیل بوده اند.

 

از یک طرف این نکته به ذهن متبادر می شود که انگار هماهنگی خاصی میان این دروس مشاهده نمی شود و به سختی بتوان یک سیر مطالعاتی خاصی برای آنها در نظر گرفت و از طرف دیگر به نظر می رسد بار تئوریک این دروس بر صبغه عملی آنها سنگینی می کند؛ بنابراين همچنان این سوال در ذهن باقیست که نسخه دانشگاهی آن همه نهاد و اداره قرار است صرفا کار تئوریک کند و خوراک فکری سازمان ها را فراهم آورد یا خود نیز به ارائه راهکار بپردازد.

 

بیشتر از 50 سال است که مطالعات جوانان با بیش از 100 عنوان مختلف در دانشگاه های غرب تدریس می شود و چنانچه شکل گیری این رشته را حاصل جنبش های اجتماعی جوانان و دانشجویان در دهه شصت بدانیم این سوال برای ما پیش می آید که مطالعات جوانان در ایران محصول کدام جنبش و یا حرکت اجتماعی است؟! به نظر می رسد این رشته بیش از هر چیز از دل نهادهای اداری و موافقتنامه ها و امضاهای بوروکراتیک بیرون آمده و از بالا سفارش شده است تا اینکه برآمده از متن خود اجتماع باشد كه همين امر سوالات بسياري را پيش روي ما در باب ماهيت و فلسفه اين رشته قرار مي دهد.