جدال بساط کهنه قاجار با طرح نو اميركبير

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، حامد صفائي، در سال 1213 میرزاي بزرگ قائم مقام اول براي وزارت عباس میرزای ولیعهد از تهران عازم تبریز شد. معلوم نیست که پدر امیرکبیر (کربلایی محمد قربان) که خدمتکار قائم مقام اول بود، در این سفر با او به تبریز رفته یا بعدا به او ملحق شده است. به همین دلیل معلوم نیست که تولد امیرکبیر در کجا اتفاق افتاده است، در فراهان، تهران و یا در تبریز.

البته از سال تولد وي هم اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. تنها سخن مشهور در این رابطه این است که امیرکبیر در سال 1222 (ه.ق) به دنیا آمده است.

امیرکبیر در کودکی تحت تعلیم میرزا ابوالقاسم قائم مقام بود. قائم مقام هم واقعا امیرکبیر را دوست می داشت و به هوش و زیرکی او پی برده بود. قائم مقام در نامه ای که به برادرزاده اش میرزا اسحاق خان نوشته بود، باهوشی و زیرکی و مستعد بودن امیرکبیر را تصدیق می کند و مي گويد: «دیروز از کربلای تقی کاغذی رسید، موجب حیرت حاضران گردید. همه تحسین کردند و آفرین ها گفتند. الحق «یکاد زیتها یضیئی» در حق قوه مدرکه اش صادق است. باری من به کربلایی قربان حسد بردم، بر پسرش حسد بردم و بر پسرش می ترسم، فالله خیر حافظا و هو ارحم الراحمین... خلاصه این پسر خیلی ترقیات دارد و قوانین بزرگ به روزگار می گذارد، باش تا صبح دولتش بدمد والسلام...»

اميركبير: استقلال نهاد وزارت از سلطنت، از الزامات اصلاح اساسی نظام سیاسی ایران است

اولین کاری که از طرف قائم مقام به امیر کبیر سپرده شد، رسیدگی به حساب فیل خانه یا سرطویله بود. در اواخر زندگی قائم مقام اول، امیرکبیر سمت منشی گری وی را داشت و بعدها هم که در خدمت میرزا ابوالقاسم قائم مقام ثانی بود، سمت منشی گری داشت و حتی گاهی مراسلات قائم مقام به خط امیر کبیر نوشته می شد.

میرزا ابوالقاسم و میرزا تقی خان (امیر کبیر) که در آغاز دوران جدید تاریخ ایران به یک سری ویژگی های پیچیده سیاست جدید دست یافته بودند، جدایی و استقلال نهاد وزارت از سلطنت را از الزامات اصلاح اساسی نظام سیاسی ایران می دانستند.

جدال «بساط کهنه با طرح نو»

دعوا و جدال هایی که بین این دو و طیف طرفداران آنان با دربار تهران می شد، به جدال بساط کهنه با طرح نو شهرت يافت و این جدال به آستان دوران جدید تاریخ ایران تبدیل شد.

امیرکبیر زمانی به صدارت رسید که در اروپا، همه صاحب منصبان معتقد بودند که حاکمیت از آن مردم است و تفویض آن به یک شخص خاص ناممکن است. همچنین روسیه تزاری نيز تاثیر زیادی در ذهن میرزا تقی خان ایجاد كرد.

وقتی که میرزا به دبیری هیئت نمایندگی ایران همراه خسرو میرزا به روسیه رفت و 10 ماهی در آنجا بود، مشاهده پیشرفت های جامعه ای که تا قبل از آن در تاریکی به سر می برد و اکنون به سروری رسیده بود، در ذهن میرزا تاثیر خاصی گذاشت. در اصل این سفر را باید مرحله مهمی از زندگی میرزا تقی خان و آغاز تحول فکری او محسوب کرد.

بازديد از دانشگاه هاي شوروي و شكل گيري تفكر بناي مدرسه دارالفنون

میرزا با تمام هوش و زیرکی ای که داشت، باز هم به مراکز علمی و صنعتی روسیه سرک می کشید تا از چگونگی پیشرفت آن جوامع اطلاعات بدست بیاورد. بی دلیل نیست که دیدن از دانشگاه های مسکو، سن پترزبورگ و کیف، تفکر بنای مدرسه ای که در آن بتوان از دانش و فنون پیشرفت غرب استفاده کرد و گام های موثری برای پیشرفت ایران برداشت، شکل گرفت.

امیر کبیر در نامه ای که به قائم مقام نوشته، می گوید: «روزی در مسکو به دانشگاهی رفتیم که ریاست آن را بانویی بر عهده داشت. در این مرکز علمی، بیشر علوم و فنون مختلف تدریس می شد و دانشجویان نیز شب ها در جوار همان دانشگاه استراحت می کردند، زیرا افراد با استعداد را از شهرهای مختلف گردآوری کرده تا پس از پایان مراحل تحصیل، به زادگاه خویش بازگردند.»

این سفر روسیه بود که در امیرکبیر احساسات خاصی ایجاد کرد. فاصله ای که بین دو کشور همسایه ایجاد شده بود، در نظر امیرکبیر سخت می آمد و طبیعتا وقتی به صدراعظمی رسید، خواهان به اجرا درآوردن همین اندیشه هایی بود که در روسیه با آن آشنا شده بود.

ناكامي اميركبير در محدود كردن قدرت سلطنت قاجار

وي برای پیشرفت ایران دست به اصلاحاتی زد، او می خواست قدرت سلطنت را محدود کند و قانون را در کشور به اجرا درآورد كه البته در این راه ناکام ماند.

ناکامی امیر کبیر در تحقق اندیشه هایش و در نهایت کشته شدن او، به این دلیل بود که ایده های او با ایده های بساط کهنه دربار تهران در یک جهت قرار نداشت و بساط کهنه حاضر نبود خصوصیات و ویژگی های قرون وسطایی خود را ترک کند.

فرق هیئت حاکمه کشورهایی مثل ژاپن، هند و ... با هیئت حاکمه ایران دوره قاجار این بود که در اين کشورها هیئت حاکمه، خواهان اصلاحات و تغییرات بودند و در این راه با هر طبقه و قشری از جامعه كه در مقابل آنها مقاومت می کرد به شدت مقابله می كرد، اما در ایران مانع اصلی اصلاحات خود هیئت حاکمه بود که کسانی را که خواستار اصلاحات بودند، از سر راه خود بر می داشت. از جمله این افراد قائم مقام در دوره محمد شاه و امیر کبیر در دوره ناصرالدین شاه.

در عهد امیركبير، چنان نظمی به کار بود که گرگان را از گوسفندان هراس بود

امیرکبیر کوشش کرد تا مردم در مقام حق طلبی برآیند تا گرگان جامعه در اندیشه تجاوز به حقوق دیگران نباشند. محمد حسن اعتماد السلطنه در این باره می نویسد: «در عهد امیر، چنان نظمی به کار بود که گرگان را از گوسفندان هراس بود و جمیع رعایا به بودن امیر راضی بودند، ولی اعیان مملکت چون مجال تعدی و خودسری نداشتند، به عزل او کوشش نمودند.»

می گویند در ایام صدارت میرزا، روزی احتشام الدوله که والی بروجرد بود به تهران آمد، امیر از او پرسید: «خانلر میرزا، وضع بروجرد چطور است؟» حاکم کردستان جواب داد: «قربان، اوضاع به قدری امن و امان است که گرگ و میش از یک جوی آب می خورند.»

امیر عصبانی شد و گفت:« من می خواهم مملکتی که من صدراعظمش هستم آن قدر امن و امان باشد که گرگی وجود نداشته باشد که در کنار میش آب بخورد تو گویی گرگ و میش از یک جوی آب می خورند؟»

امیر کبیر با وجود مدت کوتاه صدارت خود (سه سال و سه ماه) و بزرگی مشکلات و دشمنی دائمی مخالفان، به قدری در آن دوران آثار خیر و پر برکت از خود بجای گذاشت که علاوه بر زیرکی و پشتکار منحصر به فرد او، نتیجه وطن دوستی و عزت نفس او بود.

ادامه دارد...