نگاره‌ها و نقوش در حرم‌ها از چه چیزی الهام گرفته است؟

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، سارا جهرمی و محمدرضا عطایی همدانی؛ یکی از ساختمان های ویژه در سرزمین ما، اماکن مقدس و آرامگاه امامزادگانی است که در سراسر کشور وجود دارند و در برخی مناطق تعداد بیشتر و در برخی کمتر دیده می شود، مثلا در سیستان و بلوچستان امامزاده کمتر به چشم می‌خورد؛ چون شیعیان در آنجا اقلیت هستند. در مشهد هم غیر از حرم مطهر امام رضا (ع) کمتر امامزاده وجود دارد. پیرامون کویر و طبس به علت اینکه زمانی بدست شیعیان اسماعیلیه بوده، چند امامزاده وجود دارد.

آرامگاه، مرقد، مزار

در همین رابطه به تعریف چند واژه می‌پردازیم. واژه مرقد به معنای آرامگاه است که بیشتر به آرامگاه بزرگان گفته می‌شود. واژه مزار نیز به معنی آرامگاه و جای دیدار و زیارت است. در واقع به هر گوری که مردم به دیدارش می‌روند آرامگاه می‌گویند. در گذشته مردم گورستان ها را چه گور بزرگان و چه مردم عادی، درختکاری می‌کردند و به صورت گردشگاه عمومی در می آوردند، اما در حال حاضر اغلب مردم به گور بزرگان فرهنگی مزار می‌گویند مانند مزار حافظ یا سعدی.

نگاره‌ها و نقوش در حرم‌ها؛ تقلید محض از طبیعت نیست

آرایه‌ها: نمونه‌هایی از آرایه‌ها و معماری که معرف معماری ایران هستند، در همه آرامگاه‌ها، بقعه‌ها و حرم‌ها دیده می‌شود. شکی نیست که هنرمندان در بکارگیری نگاره‌ها و نقوش در حرم‌ها هرگز تقلید محض از طبیعت را شایسته نمی‌دانند و این طرح‌ها را از طبیعت انتزاع می‌کردند که یادآور نمادهای معنوی و مایه آرامش روح هستند.

 

فنون ساختمانی در زدن طاق و گنبد، هنرهای کاشی کاری، گره سازی با آجر و کاشی، کاشی معقلی (درهم)، آئینه‌کاری ها، کارهای روی چوب (درها، نرده‌ها و...)، انواع ضریح‌ها (چوبی یا فلزی) و کتیبه‌ها و خطوط گوناگون که در آرایه بکار رفته‌اند، بسیار ارزشمند و شایان توجه است.

حرم‌ها آداب و احترام خاصی دارند

 

حرم: هر امامزاده‌ای یک حرم دارد که در بقعه و گنبد خانه آن واقع است. همچنین حرم می‌تواند به مجموعه‌ای از ساختمان ها گفته شود، مثلا حرم امام رضا (ع) در برگیرنده آرامگاه، دارالضیافه، دارالسیاده و... است. این ساختمان ها می‌توانند پیرامون حرم قرار بگیرند و جزء فضاهای پیرامونی به حساب آیند. از دیگر فضاهای پیرامونی می‌توان دارالغرباء، دارالشفا و غریب‌خانه را نام برد.

از جمله کارکردهای حرم، اجرای مراسم قرآن خوانی و ختم قرآن و غبارروبی می‌باشد. همچنین در عزاداری‌ها یا جشن ‍‌ها مردم بطور خودجوش فعالیت‌هایی نظیر سینه‌زنی و سوگواری و یا پخش کردن شیرینی و شربت را انجام می‌دهند. حرم‌ها بسیار مورد احترام مردم هستند و باید با احترام و آداب خاصی به آن فضا وارد شد. از این روست که غبارروبی و جاروکشی حرم نزد مردم حرفه بسیار محترمی بوده و هست.

ضریح: ضریح به صندوقی گفته می‌شود که روی قبر می‌گذاشتند تا دست کسی به آن نرسد. به این صورت که روی قبر را با سنگ یا کاشی می پوشانند و بر روی آن اتاقکی قرار می دهند که از گوی‌های فولادی و رابط‌هایی تشکیل شده است و پشت آن شیشه قرار دارد تا مردم نذورات خود را در ضریح بیندازند و این هدایا برای تعمیر و بازسازی حرم و کارهای خیر مصرف می‌گردد.

بارگاه امام حسین (ع) یک صحن با 10 ورودی است

 

نخستین بنا: مقدس‌ترین مکان زیارتی شیعیان حرم مطهر امام حسین (ع) است که مانند سایر مکان های مقدس اسلامی دستخوش حوادث گوناگونی شده است و طی دوره‌های مختلف تغییر چهره داده است. گاه قسمت‌هایی از آن تخریب شده و مجددا در دوره‌های بعد بازسازی شده و بخش‌هایی به آن الحاق شده است.

بارگاه امام حسین (ع) یک صحن با 10 ورودی است. در زیر گنبد خانه، ضریح شش گوش آن بزرگوار و فرزندشان حضرت علی اکبر قرار دارد. اطراف گنبدخانه 4 رواق وجود دارد که در رواق جنوبی گودال قتلگاه دیده می‌شود و پیکر شهدای کربلا نیز داخل گنبدخانه است. بارگاه حضرت ابوالفضل (ع) در فاصله 300 متری حرم امام حسین (ع) است.

در دوران صفوی تحولات چشمگیری در بنا روی داد از جمله اینکه آرایه‌هایی به گنبد و ضریح افزوده شد. از دیگر زیارتگاه‌های شیعیان می‌توان به حرم حضرت معصومه (ع) در قم، حرم حضرت عبدالعظیم در ری، حرم شاه چراغ (ع) در شیراز، حرم خواجه اتابک در کرمان اشاره کرد.
 

 

مقابر: در سده‌های نخست تا سوم پس از اسلام سعی بر این بوده است که گورها پس از مدتی به دست فراموشی سپرده شوند و هیچ نشانی از آنها نباشد به همین دلیل حتی سنگ روی قبر نمی‌گذاشتند. پس از آن نخستین بار در زمان آل بویه ساختن ساختمان روی قبر رواج یافت و تا قبل از آن حتی بزرگان دینی ترجیح می‌دادند قبرشان ناشناخته بماند.

کهن‌ترین آرامگاه به جای مانده، آرامگاه امیر اسماعیل سامانی در سمرقند است. از آرامگاه‌های گنبدی پس از اسلام، گنبد فخرالدوله در ری می‌باشد که به آن گنبد شاهنشاه هم می‌گفته اند. گنبد قابوس ساختمانی عظیم ساخته شده از آجر است که قابوس می‌خواسته عظمت خود را نشان دهد. این بنا در زمان حیات او ساخته شده است.

پیش از گنبد قابوس، ساختن گنبد بر روی گور پیشینه نداشته است و برای نخستین بار در ری، مرداویج گنبدی عظیم‌تر از گنبد قابوس روی تپه‌ای بنا کرد که هنوز شالوده آن پابرجاست. از دیگر آرامگاه ها می توان به آرامگاه سید رکن الدین و فرزندش سید شمس الدین در یزد، گنبد دوازده امام در یزد، گنبد سلطانیه و نیز گنبد علویان در همدان اشاره کرد.

منابع:

1. پیر نیا، محمد کریم. 1387. معماری ایرانی. تهران: سروش دانش. 311-340.
2. پیرنیا، محمد کریم. 1376. سبک شناسی معماری ایرانی. تهران: انتشارات پژوهنده.