قائم‌مقام فراهاني سد راه مداخله در امور داخلي ايران بود

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو» - حامد صفايي؛ میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی، فرزند میرزا عیسی (وزیر نایب السلطنه عباس میرزا) بود که در سال 1193ه.ق متولد شد و در 24 صفر 1251 به دستور محمد شاه محبوس و زندانی گرديد و پنج روز بعد در 29 صفر 1251 به قتل رسید.

میرزا در جوانی به خدمت دولت درآمده بود و چند وقتی در دفتر عباس میرزا به نویسندگی مشغول بود و در سفرهای جنگی هم با او همراه بود؛ وي همچنین با کمک مستشاران فرانسوی و انگلیسی به سپاه ایران نظم خاصی بخشید و در بسیاری از جنگ های ایران و روس شرکت داشت.

بعد از مرگ پدرش، فتحعلی شاه امر به جانشينی میرزا به جای پدرش داد و لقب «سیدالوزرا» را دریافت کرد که این انتصاب باعث شد اختلافاتی با حاجی میرزا آقاسی پیدا کند.

ميرزا آقاسي: قائم مقام فراهاني با روس‌ها طرح دوستي ريخته!

بر اثر اختلافاتی که به وجود آمده بود، بدخواهان و از جمله حاجی میرزا آقاسی شایعه کردند که قائم مقام فراهانی با روس‌ها طرح دوستی ریخته؛ به همین خاطر او را برکنار کردند. قائم مقام هم بعد از برکنار شدن، دوباره به آذربایجان رفت و به وزارت نايب السلطنه منصوب شد.

در همین سال ها، فتحعلی شاه به آذربایجان رفت و مجلسی از رجال و اعیان و روحانیون و سرداران و سران ایلات و عشایر ترتیب داد تا درباره صلح یا ادامه جنگ با روس ها به مشورت بپردازند.

در این مجلس تـقریباً عموم به ادامه جنگ راضی بودند، اما قائم مقام بر خلاف عقیده همه با مقایسه نیروی مالی و نظامی ایران و روس، اعلام کرد که باید با روس‌ها صلح کرد. این نظر، که صحت آن بعدها بر همه ثابت شد، در آن روز در مجلس جوی علیه قائم مقام به وجود آورد که او را به داشتن روابط پنهانی با روس ها متهم کردند.

پس دوباره از کار برکنار و به خراسان اعزام شد. جنگ با روس ادامه یافت و به شکست ایران انجامید تا اینکه قوای روس به فرماندهی گراف پاسکوویچ تا تبریز پیشروی کردند. شاه قائم مقام را از خراسان خواست و از او دلجویی کرد و با دستورهای لازم ولیعهد را برای انجام مذاکرات صلح به تبریز فرستاد.

قائم مقام در کار صلح و عقد معاهده با روس، جدیت فراوانی از خود نشان داد و در معاهده، تزار را حامی خانواده عباس میرزا ساخت و پادشاهی را در فرزندان او مستـقر کرد. بعد از مرگ عباس میرزا، فتحعلی شاه، محمد میرزا، فرزند ارشد عباس میرزا را به ولیعهدی برگزید.

علیشاه برادر تنی عباس میرزا و عموی محمد میرزا، ملقب به «ظل السلطان» که حکومت تهران را دارا بود، خود را مدعی سلطنت می خواند و قبل از این که جانشین فتحعلی شاه برای سلطنت از تبریز راهی تهران شود، خود را شاه نامید و با عجله در تهران تاجگذاری کرد. علیشاه ظل السلطان پس از تاجگذاری دستور ضرب سکه به نام خود را هم صادر کرد.

اما علیشاه در مقام سلطنت، بیشتر از دو ماه دوام نیاورد و محمد میرزا که، محمد شاه نامیده می‌شد و پس از جلب حمایت روس و انگلیس و همراه با سفیران روس و انگلیس، در راس سپاه خود به تهران حرکت کرد.

با رسیدن محمد شاه به تهران علیشاه چاره ای جز تسلیم نداشت. علیشاه مورد عفو قرار گرفت و در روز تاجگذاری محمد شاه در روز عید فطر، خود او دست محمد شاه را گرفت و بالای تخت مرمر برد.

میرزا ابوالقاسم قائم مقام در آغاز سلطنت محمد شاه با قدرت تمام اداره امور را در دست گرفت و در سرکوبی مخالفان محمد شاه از جمله عموهایش، حسنعلی میرزا شجاع السلطنه و حسینعلی میرزا فرمانفرما که در جنوب، علم طغیان برافراشته بودند، نقش موثری داشت؛ در حقیقت قائم مقام بود که از اضمحلال دولت قاجار و خصوصاً سلطنت محمد شاه جلوگیری کرد.

اعمال قدرت او در کار حکومت، نه خوشایند روس و انگلیس بود و نه اطرافیان محمد شاه و شاهزادگان قاجار که از امتیازات خود محروم شده بودند و نمی توانستند او را تحمل کنند.

از گزارش های سیاسی سفرای آن روز این طور برداشت می شود که هم عوامل سیاست استعماری روس و هم عوامل سیاست استعماری انگلیس بر این عقیده بودند تا قائم مقام در مسند قدرت است، نمی توان در امور داخلی ایران مداخله کرد و شاید همین عقیده برای توجیه سرنوشت او کافی باشد.

 

به همين علت انگليسي‌ها و روس ها كه مي‌دانستند با وجود قائم مقام نمي‌توانند در ايران اقدامي بكنند، او را به اموري واهي متهم مي‌كردند، بنابراين آن قدر شاه را وسوسه كردند تا اجازه قتل او را بگیرند و او را از سر راه خود بردارند. که در آخر هم همین اتفاق افتاد و محمد شاه دستور به قتل قائم مقام را داد.

 

ادامه دارد ...