مدرسه خان شیراز؛ نشان پررنگی از معماری اسلامی

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، سعید حبیب فر و محمدرضا عطایی همدانی؛ نماد به معماری یک بنا هویت می بخشد و باعث تداوم یک مسئله فرهنگی در جامعه است؛ هویتی که حاکی از تمام نمودهایی است که در یک فرهنگ شکل می گیرد و هر قدر این نشان پررنگ‌تر باشد، معماری بنا کامل‌تر و با اصالت‌تر است.

مدرسه خان شیراز نشان پررنگی از معماری اسلامی است و کامل‌ترین مدرسه ایرانی می‌باشد. معمار اين بنا «عزالدین‌حسین‌شماع‌شیرازی» که عملکرد را خیلی خوب می شناخته و آنها را با نشانه و نماد در هم آمیخته و برای تمام دوران مدرسه ای بی نظیر را به وجود آورده است.

بنايي با سبك اصفهاني در دل شيراز 

این اثر که سبک اصفهانی دارد و در دوره صفویه ساخته شده، اقتدار و توانمندی های این دوره را نشان می دهد و برای دوره‌های دیگر به ارث گذاشته است.

شاید تا به حال به خود گفته باشید نیاکان ما چگونه این بناهای عظیم را برافراشته‌اند که به بی‌نظیرترین نحو انجام شده است و برای سالیان دیگر بر افراشته مانده و گویای تکامل فرهنگ آن زمان ما می باشد؛ چرا این آثار ممتاز هستند و این همه تاثیرگذار در دیگر ملل هستند و ما چرا آنقدر از خود و فرهنگ غنیمان فاصله گرفتنه ایم.

فرهنگی که از همه لحاظ مانند الماس می درخشد و تلالو درخشش دیگر سرزمین ها را دربرگرفت و ما امروز خود بی‌نصیب مانده‌ایم. چرا دیگر آن مقرنس‌کاری‌ها، آن عرقچین‌ها، آن کاربندی‌های برجسته و ... دیگر دیده نمی شود.

جالب توجه است که معماری کشورمان نه تنها عناصر مخصوص به خود را دارد، بلکه به نشانه‌های فرهنگی که شخصیت را می سازند، می پردازد و ما برای دستیابی به هویت معماری خودمان باید نشانه‌ها را بشناسیم؛ نشانه‌هایی می گویند که من ایرانی هستم بنای به سبک اصفهانی اهل شیرازم و در دنیا بی نظیرم. نشانه هایی که از دل برخاسته و به دل نشسته است. پس باید چشم ها را شست و جور دیگر دید.

مدرسه خان شیراز

ساخت مدرسه توسط « الله‌وردی‌خان» حکمران فارس آغاز شد و در دوره حکمرانی فرزندش «امام قلی خان» (1022 تا 1041 ه. ق) پایان یافت. مدرسه ای که وقتی به نظاره آن می نشینیم باید حافظ را هم به یاد داشته باشیم تا لذت دیدن را دو چندان کند.

مدرسه دارای حیاطی مرکزی است و در وسط حیاط، حوضی هشت ضلعی را در بردارد و دور حوض چهار باغی وجود دارد که درختان لیمو، نارنج، پرتقال و نخل گرداگرد آن را فرا گرفته‌اند و منظره‌ای بسیار زیبا را به وجود آورده‌اند و اشاره می کند علم آبادانی می آورد.

مدرسه خان، کامل ترین مدرسه در میان مدارس ایران

صفویان اولین دولت رسمی شیعیان ایران زمین بودند. مدرسه خان که کامل ترین مدرسه در میان مدارس ایران است، از این حیث خالی نیست. می گویند شیخ بهاءالدین عاملی، ملاصدرا را که از شاگردان برگزیده‌اش بود برای تدریس به مدرسه خان فرستاد. مدرسه خان دارای ویژگی هایی است که در کمتر اثرِ دوره صفوی مشاهده می شود.

کاربرد خطوط اسلیمی، گل، بوته و ترنج کاشی‌ها در به تصویر کشیدن عالم غیرملموس ملکوت

مدرسه خان شیراز بنایی درونگرا به مساحت 7686 متر مربع است و دارای ایوانی می باشد که خطوط اسلیمی و گل و بوته و ترنج در آن بر روی کاشی به گونه ای به کاررفته که نه تنها جنبه تزیین داشته، بلکه در به تصویر کشیدن عالم غیرملموس ملکوت هم کاربرد دارند.

 

شیراز- مدرسه خان؛ تزیینات ایوان شرقی

 

در کاشی‌کاری ایوان آیات قرآنی نوشته شده است که تمام اول و آخر حروف «لام، الف، لام» به  هم پیوسته است. در وسط طاق آیه «قل اللّه تبارك و تعالى‏ شأنه اِنَ المتقين فى جَنات و عيون، ﺳﻨﮥ 1249» نوشته شده است که باید در تناسب آیه و بنا دقت نمود. ایوان ورودی را با دروازه عالی‌قاپو و خانه سوکیاسیان از نظر شباهت بلندی و تزئینات آهو‌پاکاری و کاشی‌های زیبا مقایسه می کنند و قسمت بالای طاق و زیر آن جذرها، از کاشی هفت رنگ ساخته شده است.

 

مدرسه خان - نمای درونی

 

از ایوان وارد هشتی می شویم که سقف آن دارای طاق بندی مزین و گنبدی است. از هشتی راهروهایی برای رفتن به طبقه دوم وجود دارد و در نهایت به صحن مدرسه می رسند. تزئینات سقف هشتی مدرسه از نوع عرقچین است و نقش و نگارهای آسمانی دارد.

ترنج فانوسی که نماد مشكات نور (آیه 40 سوره نور) است بر روی کاشی‌های معرق از شاهكارهای هنر معماری به شمار می‌رود. گفتنی است تزئینات کاشی کاری در گنبدخانه مسجد شیخ لطف الله برگرفته از تزئینات این قسمت از مدرسه خان می باشد.

در این بنا 100 حجره براى طلاب وجود داشته كه هم ‌اينك 70 حجره آن پابرجاست. حجره‌های مدرسه دارای یک ایوانچه و دارای فضایی متناسب برای یک نفر همراه با یک پستو است که دارای انبار کتابخانه و ... می باشد.

اندازه حجره‌ها چیزی در حدود 3.30*3.62 متر است و هر حجره از پشت نيز به يك راهرو متصل مى‏شود. چهار طاق غربى، شرقى، جنوبى و شمالى نيز با ارتفاع 16 متر در چهار طرف مدرسه وجود دارد كه پيشانى كليه اين حجره‏ها، طاق‌نماها و جرزها از كاشى‏هاى رنگين پوشيده شده و در ميان آنها نيز ترنج‏هايى وجود دارد كه با تصاوير گل و بوته تزيين شده و بر روى آنها اسامى خداوند نگاشته شده است.

کاربندی کریاس آن از نوع اختری و خیلی خوابیده است. انواع کاربندی‌های نیم‌کار و طاق کجاوه در پوشش‌های مختلف بخصوص در حجره ها مشاهده می شود.

همچنين در چهار طرف مدرسه و در زير رخ بام‏ها، وسط جرزها و بالاى طاق‏ها، كتيبه‏هايى به خط ثلث و نسخ وجود داشته كه هم اينك قسمتى از آن ويران شده است. گرداگرد دالان نيز، آيات قرآنى به خط ثلث نگاشته شده است و در پايان اين كتيبه عبارت «كمترين خلاق ساعى عزّدين حسين شماعى 1024ﻫ..ق» نگاشته شده است.

 

مدرسه خان-چشمه پنجره

 

در دالان با به کارگیری ردیف‌های دوگانه پنجره‌های چشمه‌، نورگیری به سبکی بسیار ماهرانه انجام پذیرفته است. دالان مدرسه در روزگار شاه‌عباس‌اول با کاشی‌های معرق به شکل هشتی ساخته شده و روش کاشی‌کاری آن همانند ساختمان‌های اصفهان بویژه مسجد شیخ لطف‌الله است. سرویس‌های بهداشتی در شمال و جنوب و شرق بنا و خارج از صحن مدرسه قرار داشتند.

راهروهای هر طبقه مدرسه با سقف سراسری كمرپوش به دو طبقه جدا از هم تقسیم می شود و از این کار دو هدف را دنبال نموده اند؛ یكی اینكه سقف كمرپوش در سوانح مختلف ـ از جمله زلزله ـ سبب مقاومت بیشتری برای دیوارهای بلند بنا می شود و دیگر اینكه در قسمت فوقانی راهرو از طریق دریچه هایی كه به درون هر یك از حجره ها راه دارد، كانال به بلندی و عرض و اندازه راهرو تعبیه شده است و پنجره‌های حجره‌ها كه بالای سر در جانبی غرفه های اطراف صحن مدرسه است از داخل، روبروی هر یك از این دریچه ها قرار دارد، این عمل موجب كوران و جریان بهتر هوا و مطبوعی و لطافت بیشتر آن در حجره ها می گردد.

ادامه دارد ...