اصلی‌ترین راه‌های نجات جامعه از ویروس شایعه

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو»؛ در مورد شایعات شخصی می‌توان به واقعه «افک» اشاره کرد که در صدر اسلام به وقع پیوست و مربوط به یکی از همسران پیامبر می‌شود.

مقام معظم رهبری حادثه «افك» را یکی از حوادث بسیار مهم در تاریخ اسلام می‌دانند و به تفصیل به بیان آن می‌پردازند:

شایعه‌ای که در مورد همسر پیامبر (ص) مطرح شد

«حادثه‌ای كه خيلى مهم است و من بارها آن را در ذهن خود مرور كردم و به آيات اين حادثه در قرآن مراجعه كردم، حادثه «افك» است. در سوره مباركه نور، چند آيه مربوط به همين حادثه مى‌شود.

حادثه «افك» به طور خلاصه اين است كه يكى از همسران پيامبر، در يكى از جنگ‌ها از قافله عقب افتاده بود. پيامبر، آن همسرشان را به ميدان جنگ برده بودند، وقتى ‏كه برمى‏‌گشتند و مى‏آمدند، او را نديدند.

حالا به هر جهتى، يا آن مخدره خواب مانده بود و يا به دنبال حاجتى رفته بود. مسلمان‌ها آمدند، يك‏وقت ديدند كه همسر پيامبر در ميان آن‏ها نيست. مردى از مسلمان‌ها پيدا شد و همسر پيامبر را به مدينه آورد.

بعد از آنكه اين مخدره به مدينه برگشت، بعضى از افراد هرزه‏گو و ياوه‌‏گو، زمزمه‌اى را ميان مردم انداختند كه اين خانم كجا بود و چرا عقب ماند و اين شخصى كه او را آورد، چه كسى بود؟!

بدون اينكه تصريح كنند و تهمت مشخصى را متوجه بكنند، زمزمه و شايعه‌اى را در ميان مردم پخش كردند.

مسئله اين نيست كه آن مخدره، زن پيامبر است و بايد او را احترام كرد؛ در آيات قرآن، مسئله چيز ديگرى است.

توصیه قرآن به رد کردن قاطعانه شایعات و داشتن حسن ظن به یکدیگر

آيات سوره‏ نور درباره «افك»- يعنى همين سخن دروغى كه منافقان و بدخواهان و افراد ناسالم در جامعه پخش و شايع مى‏‌كردند- به شدت حساسيت نشان مى‏دهد و چند آيه‏ پى‏درپى، با لحن بسيار تندى خطاب به مسلمان‌ها ذكر مى‏شود كه چرا وقتى شما اين شايعه را شنيديد، نسبت به گوينده آن شدت عمل به خرج نداديد- مستفاد از آيات اين است- و چرا اين شايعه را قاطعاً رد نكرديد.

«لو لا اذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنات بانفسهم خيرا و قالوا هذا افك مبين» (نور؛ 12) چرا وقتى ‏كه شما مسلمان‌ها (مؤمنين و مؤمنات) اين شايعه را شنيديد، به يكديگر حسن ظن نشان نداديد و به طور قاطع نگفتيد كه اين دروغ است؟

يك جاى ديگر مى‌‏فرمايد: «و لو لا اذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا ان نتكلّم بهذا سبحانك هذا بهتان عظيم» (نور؛ 16): چرا وقتى ‏كه اين شايعه را شنيديد، نگفتيد كه ما حق نداريم اين شايعه را تكرار كنيم؟ اين، يك بهتان بزرگ است.

بعد در آخر اين آيات هم مى‌‏فرمايد: «يعظكم اللّه ان تعودوا لمثله ابدا ان كنتم مؤمنين» (نور؛ 17). يعنى خدا به شما موعظه و نصيحت مى‏كند كه هرگز ديگر گرد چنين شايعه‌هايى نگرديد و ديگر چنين حادثه‌ای ميان جامعه‏ اسلامى به وجود نيايد؛ اگر مؤمن هستيد، يعنى شرط ايمان اين است.

همان‏طور كه اشاره كردم، مسئله اين نيست كه اين شخص، همسر پيامبر بود. اگر همسر پيامبر هم نبود، همين عتاب و خطاب و همين تكليف براى مؤمنين وجود داشت.

نسبت مستقیم شایعه با تهمت زدن

لذا در اسلام اين‏گونه است كه اگر كسى، كس ديگرى را به بعضى از تهمت‌هاى خاص متهم كند، اگر نتواند آن را با چهار شاهد عادل ثابت كند، خود تهمت‏ زننده محكوم است كه بر او حد جارى بشود.

اين‏طور نيست كه شما حرفى را همين‏طور وسط فضا بيندازيد و ذهن‌ها را مشوب و دل ها را نگران و ناراحت كنيد و اگر توانستيد ثابت كنيد كه ثابت كرده‏ايد و اگر هم نتوانستيد، سرتان را بگيريد و به راه خود برويد! نه، اگر نتوانستيد برخى از تهمت‌هايى را كه برطبق آن‏ها حد به مجرم زده مى‏شود، ثابت كنيد، خود شما بايستى به خاطر زدن اين تهمت‏، حد بخوريد و مجازات بشويد.

به نظر من، اين حادثه عظيمى در تاريخ اسلام و زمان پيامبر است كه به اين وسيله در محيط اسلامى، ريشه شايعه‏‌پراكنى در مسائل شخصى افراد - كه موجب سوءظن و بدبينى نسبت به يكديگر می‌شود و محيط و فضا را ناسالم مى‏كند- كنده شد.

اسلام، اين‏گونه است. پس، يكى از كارهاى رسول اكرم (ص) اين بود كه فضاى جامعه را يك فضاى مهربان و سرشار از مهر و محبت بسازد تا همه‏ مردم در آن، نسبت به يكديگر محبت بورزند و به چشم حسن ظن و خوش‏بينى به يكديگر نگاه كنند، امروز هم تكليف ما همين است»(1).

در آیات دیگری از قرآن مجید خداوند متعال به شدت شایعه و شایعه پردازان را مورد انتقاد قرار می‌دهد و مومنین را از این کار برحذر می‌دارد.

تحقیق و تفحص در مورد شنیده‌ها وظیفه هر شنونده است

خداوند متعال در آیه 6 سوره مبارکه حجرات می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ» اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! هرگاه فاسقی خبری برای شما آورد(تصدیق مکنید تا) تحقیق کنید مبادا به سخن‌چینی فاسقی از نادانی به قومی رنجی رسانید و سخت پشیمان گردید.

به عقیده مفسران شان نزول اين آيه در مورد وليد بن عقبه بن ابي معيط است كه از سوي پيامبر مامور جمع‏آوري ماليات (زكات) از قبيله بني‏مصطلق گرديد. افراد قبيله وقتي از ورود نماينده پيامبر مطلع شدند، با خوشحالي به استقبال او شتافتند.

میان قبيله بني‏مصطلق و وليد در زمان جاهليت، خصومت‏ شديدي بود و ولید براساس این تصور غلط كه آن‏ها قصد كشتن او را دارند، از انجام ماموريت ‏خودداري كرد و به مدينه بازگشت و به پيامبر گزارش داد كه آن‏ها از اسلام برگشته‏اند و زکات ندادند و همچنین قصد کشتن او را داشتند، پيامبر سخت ‏خشمگين شدند و مسلمانان در آستانه اتخاذ تصميمي جدي بودند كه آيه مزبور نازل شد.

این آیه شریفه مومنان را به تحقیق کردن در مورد شنیده‌هایشان دعوت می‌کند و آنها را از تصمیم‌گیری بدون تحقیق باز می‌دارد و دلیل این توصیه را در قسمت دوم آیه این‌گونه بیان می‌کند که ممکن است در نتیجه تصمیم‌گیری بدون تحقیق شما به شخصی یا اجتماعی ظلم شود.

گناهان کبیره مستتر در شایعه

از دو آیه‌ای که در بالا مورد بررسی قرار گرفت می‌توان چنین نتیجه گرفت که پذیرش بدون تحقیق شایعات و حتی بازگو کردن آن برای دیگران منجر به ارتکاب گناهان کبیره دیگر همانند تهمت زدن، غیبت کردن، آسیب رساندن به دیگران و ظلم نمودن نیز می‌شود.

بی‌اعتمادی و شک نسبت به یکدیگر، ارمغان شایعه است

شایعه پدیده‌ای است که اگر در جامعه‌ای گسترده و عادی شود آن جامعه را به سمت نابودی پیش می‌برد و بی‌اعتمادی و سوءظن نسبت به یکدیگر را افزایش می‌دهد، به گونه‌ای که کسی نمی‌تواند به دیگری اعتماد کند و شک و تردید جامعه را فرا می‌گیرد.

تقوا و تعقل، اصلی‌ترین راه‌های مبارزه با شایعه

با توجه به آیات شریفه قرآن کریم و احادیث ائمه اطهار می‌توان چنین استنباط کرد که تقوای گوش و زبان و به کار بردن تعقل در مورد شنیده‌ها مهم‌ترین راه جلوگیری از آسیب‌هایی است که شایعه می‌تواند به بار آورد.

از بعد اجتماعی نیز می‌توان گفت دستگاه‌های مختلف کشور وظیفه دارند با اطلاع‌رسانی صحیح و واقع‌بینانه از طریق رسانه‌های جمعی ابهامات موجود در جامعه را برطرف کنند تا در نتیجه این کاهش ابهام شایعات نیز کمتر مجال عرض اندام پیدا کنند.

وظیفه دیگر نهادهای مسئول جامعه این است که با ریشه‌یابی شایعات زمینه‌های بروز این پدیده شوم را از بین ببرند و با مسببین آن، که در مواردی به صورت سازماندهی شده دست به شایعه‌پراکنی می‌زنند برخورد لازم را داشته باشند.

پی‌نوشت:

1. بیانات مقام معظم رهبری در خطبه‏هاى نماز جمعه تهران‏ - 28/ 07/ 1368 

 

پایان