بررسي رابطه‌ عزاداری‌ و تغییرات آن با شرايط هر عصر

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ در راستاي آشنايي با ابزارها و وسايل ارتباطي و رسانه شيعي، به معرفي، نقد و بررسي كتاب «رسانه شيعه، جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیئت های مذهبی در ایران» نوشته، محسن حسام مظاهری، كارشناسي ارشد جامعه شناسی، سردبير نشریات «هابيل» و «فتيان» و پژوهشگر جامعه شناسی و دین و تاریخ مي‌پردازيم.

رسانه شيعه
 

جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیأت های مذهبی در ایران
(با تأکید بر دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی)
محسن حسام مظاهری
تهران؛ شرکت چاپ و نشر بین الملل
چاپ اول: تابستان 1387، چاپ دوم: پاییز 1387؛ چاپ سوم: تابستان 1390
610 صفحه (مصور) ـ قطع وزیری
قيمت: 60000 ریال
اثر برگزیده سومین جشنواره بین المللی فارابی (در رشته جامعه شناسی و علوم ارتباطات)

این کتاب حاصل پژوهشی پنج‌ساله در موضوع مجالس، آیین‌ها و رسوم عزاداری است.
 

 

فصل اول که مفصل‌ترین فصل کتاب است، به بررسی و تحلیل تاریخ پیدایش و تکوین آیین‌ها و مجالس عزاداری می‌پردازد؛ فرضیه‌ بنیادین کتاب، رابطه‌ عزاداری‌ و تغییر و تحولاتش با وضعیت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی هر عصر است.

از این‌رو در این فصل، به تفصیل در باب بسترهای اجتماعی و فرهنگی که در هر عصر سبب ظهور یک آیین یا صورت جدید در عزاداری عاشورا شده است، سخن گفته شده؛ در این فصل همچنین به مدل‌های دینداری و گفتمان دینی هر عصر و نیز مناسبات بین نهاد دین و سیاست به ترتیب در دوره‌های تاریخی دوران زند‌گی امامان شیعه، آل‌بویه، سلجوقیان، مغولان، تیموریان، صفویان، افشاریان، زندیان، قاجاریان، پهلوی و انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی، دوران پس از جنگ تا امروز پرداخته شده است.

بخش‌های واپسین این فصل هم به بیان تحولات سال‌های اخیر در جریان مداحی و عزاداری اختصاص یافته است.

 

در حقیقت نویسنده‌ کتاب در این بخش مشاهدات و تجربیات خود را در قالب واقعه‌نگاری آورده است؛ پرداختن به زندگی و شرح حال مداحان مشهور مانند ارضی، حدادیان، کریمی، هلالی و ذاکر و نیز تحلیل و نقد عملکرد شاهان، سلاطین، شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی، مراجع تقلید، روحانیان، روشنفکران و نهادهای سیاسی در قبال عزاداری عاشورا از جمله مباحث فصل اول است.

فصل دوم «مفاهیم و کلیات» نام دارد و چنانچه از نامش پیداست، به ارائه تعاریف و بررسی مفاهیم و مباحث کلی و زیربنایی کتاب اختصاص یافته است.

 

نویسنده در این فصل به تعریف مفاهیمی از جمله «فرهنگ خواص»، «فرهنگ عامه»، «دین»، «دینداری»، «مناسک دینی» و «آیین‌های دینداران» پرداخته است.

از جمله بر این نکته تأکید می‌کند که باید بین دو مفهوم دین و دینداری تفکیک قائل شد: «مفهوم دین راجع است به ذات و جوهر دین که در هاله‌‌ای از تقدس قرار دارد و مرجع تعریفش خود شارع است، اما دینداری به رفتار دینی دینداران راجع است و مرجع تعریفش فارغ از دستورات و تعاریف دین، عمل بیرونی و بروزها و نمودهای عینی و بشری دستورات دینی است؛ به عبارت دیگر مقوله دین در مقام تعریف است، اما مقوله دینداری در مقام تحقق.»

نویسنده در ادامه بین دینداری خواص و دینداری عوام نیز تفاوت‌هایی را برمی‌شمرد: «بر دینداری خواص، منطق عقلی و استدلالی حاکم است و یا لااقل حاکمیت این منطق، ارزش محسوب می‌شود، اما در دینداری عامه، منطق عاطفه و احساس حرف اول را می‌زند و به عبارتی ذوق‌محور است و هرچه دینداری خواص بر اصول دین تکیه دارد، دینداری عوام معمولاً گرایش به التقاط دارد و از اختلاط باورهای عوام و آداب محلی به وجود می‌آید. به تبع این خصلت، در دینداری عامه نمادهای اساسی دینداری بیش‌تر متأثر از فرهنگ عامه است و نه از متن دین.»

 
نویسنده همچنین بین مناسک دینی و آیین‌های دینداران نیز قائل به تمایز است: «مناسک دینی در متن دین حضور دارند و تأسیس، تعریف و تبیین چگونگی آنان و جزئیات برگزاری‌شان در نصوص و متون اصیل دینی تصریح و تشریح شده‌ است. در نتیجه تعریف شرایط و اشکال آنان نسبتاً ثابت و تطورناپذیر است ... اما آیین‌های دینداران برخلاف مناسک دینی، منشأ شریعتی ندارند و تعریف‌شان بر عهده خود دین نیست. بلکه مقوله‌ای اساساً اجتماعی‌اند و تأسیس، تعریف و تبیین چگونگی آن‌ها به نوع عمل و شرایط اجتماعی دینداران برمی‌گردد، و به‌تبع مانند خود دینداری تابع تحولات اجتماعی و تغییرپذیرند.»

 
پس از ذکر این مقدمات نویسنده نتیجه می‌گیرد که عزاداری عاشورا را باید «اولاً از زمره مقوله دینداری محسوب کرد، نه دین. ثانیاً یکی از آیین‌های دینداران دانست و نه یک منسک دینی؛ به همین دلیل این آیین که توسط امامان شیعه پایه‌ریزی شده بود، پس از چندی و وقتی با فرهنگ ایرانی آمیخته و در آن نهادینه شد، صورت دیگری یافت که به کلی با نمونه ساده و اولیه‌اش تفاوت داشت؛ صورتی که توسط خود دینداران و به تناسب فرهنگ و باورهای آنان و نیز قرائتی که در هر عصر از مذهب شیعه و قیام امام‌حسین(ع) داشتند، تعریف شده بود.»

 

این فراز را می‌توان لبّ همه مطالب و مباحث کتاب دانست؛ این‌که «پدیده آیین‌ها و مجالس سوگواری علی‌رغم کارکرد دینی خود، اما بیش و پیش از هر چیز پدیده‌ای اجتماعی‌اند و متأثر از تغییرات و تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی.»

پس از تعاریف مفاهیم اساسی، نویسنده به تعریف و بررسی هفت مفهوم که آن‌ها را «عناصر هویتی هیئت‌های مذهبی» می‌نامد، پرداخته که عبارتند از «کارکرد»، «سازمان»، «مخاطب»، «مدل دینداری»،‌ «متولیان»، «مداحی» و «ادبیات»؛ این‌ها متغیرهایی‌ هستند که وی در فصول بعدی از منظر آن‌ها به مقایسه و بررسی و نقد گونه‌های مختلف هیئت‌های مذهبی معاصر می‌پردازد.

فصل سوم به بررسی مدل‌های مختلفی اختصاص یافته است که با آن‌ها می‌توان هیئت‌های مذهبی را گونه‌بندی کرد. نویسنده در این فصل با در نظر گرفتن دو معیار «سازمان» و «مخاطب»، 15 مدل فرضی گونه‌بندی را بررسی کرده و در انتها یک مدل تلفیقی و چندبعدی را به عنوان «مدل ساختی ـ کارکردی» پیشنهاد کرده ‌است.

«طبق این مدل ـ که مدل بنیادی و زیربنایی مباحث کتاب است ـ هیئت‌های مذهبی معاصر را می‌توان در سه دسته‌ «سنتی»، «انقلابی» و «عامه‌پسند»، به علاوه یک گونه فرعی «شبه‌هیئت‌ها» گنجاند؛ البته هر کدام از این دسته‌ها خود شامل تقسیم‌بندی‌های ثانویه هم می‌شوند.»

فصل‌های‌ 4، 5، 6 و 7 به بررسی مجزا و تفصیلی چهار گونه‌ای اختصاص یافته‌اند که نویسنده آن‌ها را محوری‌ترین و گسترده‌ترین گونه‌ها محسوب کرده است؛ به ترتیب «هیئت‌های سنتی»، «هیئت‌های انقلابی دوران جنگ»، «هیئت‌های انقلابی دوران پس از جنگ» و «هیئت‌های عامه‌پسند».

 

در هر یک از این فصل‌ها گونه مربوط بر اساس هفت شاخصه‌ای که پیش‌تر از آن‌ها به عناصر هویتی هیئت‌های مذهبی تعبیر شد، بررسی شده است؛ به علاوه‌ تعریف و ارزیابی آن گونه.

در فصل هشتم کتاب هم «شبه‌هیئت‌ها» معرفی شده‌اند و بالاخره در فصل پایانی - که «جمع‌بندی و نتیجه‌گیری» نام دارد - نویسنده کوشیده است بر اساس مباحث طرح‌ شده در فصول پیشین، یک مدل نظری کاربردی را برای تبیین تغییرات و تحولات هیئت‌های مذهبی تدوین کند.