ابطحی: چون ملاکم کتب درسی است می‌گویم در طول 30 سال توفيقی نداشته‌ایم/ رفیعی: نباید کارهای انجام شده را نادیده گرفت/ به جای مسئولین باید به جامعه علمی دل‌بست

به گزارش خبرنگار علمي «خبرگزاري دانشجو»، در آستانه برگزاري نخستين كنگره علوم انساني اسلامي برنامه زاویه شب گذشته به موضوع «ارزيابي امكان علوم انساني اسلامي» پرداخت.

 

محمدتقي موحد ابطحي، عضو گروه فلسفه علوم انساني پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و عطاءالله رفيعي آتاني، عضو هيئت علمي جامعه المصطفي و دبير نخستين كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي ميهمانان شب گذشته «برنامه زاويه: مجله علوم انساني» بودند.

رفیعی آتانی در پاسخ به این سوال صلواتی، مجربی مجله خبری علوم انسانی که می خواهیم بدانیم طی این 30 سال چه اتفاقاتی افتاده است؟ قبل از این هم می خواهیم این بحث را که حالت بینابینی دارد بین نظر و عمل، مطرح کنیم که با علم دینی می خواهیم چه چیزهایی را بدست بیاوریم؟ و اگر علم دینی را نداشته باشیم چه چیزهایی را از دست خواهیم داد؟ گفت: ما از وجه دینی بودن علم انتظار داریم که علوم انسانی را برای انجام وظایفش تواناتر کند. علم انسانی وظیفه اش این است که واقعیت های زندگی انسانی را توضیح دهد. تا آنجا که ممکن است پیش بینی کند تا آنجا که ممکن است مدیریت و رهبری کند.

 

وی ادامه داد: ما از دینی بودن علم انتظار داریم که وظایف ذاتی علوم انسانی را در راستای بهتر انجام شدنش کمک کند. بهتر انجام گرفتن نگاه ارزشی هم دارد چرا که به طور ضمنی قائل به این هستیم که اساسا اسلام این وظیفه را بهتر انجام می دهد. یعنی هم در هدف گذاری موفق تر است و هم در معرفت بخشی به واقعیت و هم در کنترل انسان. کنترل به معنای مدیریت و رهبری انسان. ما از علوم انسانی اسلامی انتظار داریم آرمان های ارزشی را تحقق ببخشد. اینجا علوم انسانی موضوع ماست و ما نباید تغییر موضوع دهیم، اگر جز این بگوییم چیز دیگری گفته ایم و در حقیقت صحبت از دانش دیگری کرده ایم. حال وقتی از منظر اسلام به این امر نگریسته می شود چیزهای جدیدی هم کشف می شوند که از طریق علوم رایج پزیتیویستی کشف نمی شوند.

موحد ابطحی نیز در پاسخ به این سوال گفت: اگر علوم انسانی را گفتیم علومی که سعی دارد شانی از شئون زندگی فردی و اجتماعی انسان را تبیین کند یکی از کارهایی که علوم اسلامی می تواند انجام دهد، ارائه تعریف جدیدی از انسان و اجتماع و نسبت این ها باهم و به خالق خواهد بود.

عضو گروه فلسفه علوم انسانی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه افزود: دغدغه هایی که در این 30سال بحث علم دینی را در کشور ما رقم زده است عبارتند از: 1. رفع تعارض علم و دین. یعنی ما می توانیم علمی مبتنی بر جهان بینی دینی داشته باشیم. 2. کارآمدی. بخشی از علوم انسانی تبیینی است ولی بخش دیگر ناظر بر عمل است. یعنی فراهم کردن زندگی بهتر برای انسان و حل مسائل اجتماعی، اخلاقی، زیست محیطی و... که بخشی از آنها به شناخت انسان و اجتماع و مناسبات آنها برمی گردد. علوم انسانی می تواند در این زمینه حرف بزند و اگر این علم انسانی متاثر از دین باشد می تواند کارآمدتر باشد. 3. مشخص کردن سهم ما از علم. ما دارای یک فرهنگ اسلامی ایرانی هستیم و می خواهیم بدانیم این فرهنگ جهان را چگونه می بیند و دید خودمان را راجع به جهان و انسان و اجتماع بیان کنیم. 4. پیاده کردن دین در تمام شئون زندگی. یکی از شئون زندگی تفکر کردن ماست، تفکر هم یک فعل است و انفعال نیست. اگر پذیرفته باشیم دین در حوزه های عمل حرفی برای گفتن دارد علی القاعده باید پذیرفت که در حوزه های تفکر و اندیشه هم راه و روشی را مطرح می کند.

رفیعی در ادامه بحث و در پاسخ به این سوال صلواتی که کدام قسمت های لیست ارائه شده در کنگره علوم انسانی اسلامی که قصد برگزاری آن وجود دارد، عمل شده و کدام قسمت ها ناقص عمل شده است؟ گفت: علم ماهیتا چنین نیست که بتوان صورت کمی نشان داد که در چه مرحله ای است و یکی از انحرافات جامعه ی علمی نیز همین مساله است. وزن اصلی آنچه در این 30سال بدست آمده است را باید به تربیت نیروی انسانی اختصاص داد.

 

دبير نخستين كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي افزود: در روزهای آغازین انقلاب اسلامی ما نیروی انسانی درخوری برای پیگیری این موضوع نداشتیم. افراد مومن بودند اما معارف اسلامی را صاحب نظرانه نمی دانستند. امروزه ما دانشمندان و پژوهشگرانی داریم که در سطح بالایی از معارف دینی ورود دارند، قریب به اجتهاد. همین افراد کسانی هستند که در علوم انسانی به صورت تخصصی وارد شده اند. دستاورد دیگر نهادهایی است که در این راستا فعالیت می کنند. جاگیر شدن این نهادها در زندگی اجتماعی کار آسانی نبود و مقاومت هایی همراه بوده است. دستاورد بعدی باور به این موضوع است. امروزه به دلیل اینکه نسل جدی علمی به وجود آمده است، باور به این مساله بسیار پخته تر شده است. دستاورد دیگر منشورات ارزشمند و قابل اعتنا در این زمینه است. هم چون مجلات، کتاب ها و... که توانایی رقابت با دیگر منشورات را دارد و اما دستاورد آخر حضور این اندیشمندان در مراکز مختلف تصمیم گیر و سیاست گذار و قانون گذار است. گرچه این دستاوردها به این معنا نیست که ما در وضعیت مطلوب هستیم. ما با وضعیت مطلوب فاصله ی زیادی داریم.

 

موحد ابطحی نیز در ادامه صحبت های خود گفت: در حوزه ی نظری کارهای خوبی انجام شده این را در مقایسه با برخی از متفکرین عرب و مقالات چاپ شده از آنها می توان دریافت. اما باید دید در حوزه ی عمل چه کارهایی صورت گرفته است که بر عهده ی عالمان علوم انسانی مثل جامعه شناس، روان شناس و اقتصاددان است. در این حوزه ما توفیق چندانی نداشتیم و شاید دلیل اصلی آن عدم توجیه جامعه ی دانشگاهی مان باشد و علت عدم توجیه جامعه ی دانشگاهی ما هم ندانستن دقیق ماهیت این بحث است. یکسری تحقبقات انجام شده است ولی متاسفانه در مرحله ورود این تحقیقات به بدنه دانشگاهی و علمی برای کار عملی متوقف شده است. این یک ضعف جدی در کشور ماست که سبب ایجاد این ذهنیت است که علم دینی گامی به جلو نبرده است. ملاک ما باید کتب درسی باشد که در دانشگاه ها تدریس می شود که این کتب ملهم از تحقیقات صورت گرفته در زمینه ی علم دینی نیست. و دلیل اینکه می گویم توفیقات چندان نبوده این است که ملاک من کتاب های درسی است.

رفیعی آتانی در پاسخ به صحبت های محوحد ابطحی خاطر نشان کرد: وضعیت الان ما با آنچه که حتی می توانست باشد هم فاصله دارد چه برسد به وضعیت مطلوب ولی نباید کارهای انجام شده در این زمینه را هم نادیده گرفت.

موحد ابطحی نیز گفت: برای توضیح این که ما دستاوردهای چندانی نداشتیم باید با ملاک سنجش کرد. ما بعد 30 سال هنوز می گوییم علم دینی نداریم و نظام آموزشی ما مبتنی بر روش های پوزیتیویستی و کمی است و ما باید علم دینی داشته باشیم. این بحث 30سال پیش در زمان انقلاب فرهنگی هم مطرح بوده است. پیرامون همین مساله بود که یکسری نهاد در وزارت علوم تاسیس شد ولی بعد خود سیستم متوجه ناکارآمدی نهادهای خود شد و دوباره یکسری نهاد دیگر برای بهبود کارآمدی این نهادها شکل گرفت. همین تکرار یک شعار بعد از 30سال و نهادسازی ها برای تولید علوم انسانی اسلامی، نشان دهنده ی یک مشکل جدی در ساختار نظری یا ساختار مدیریتی است. در طول 30 سال توفیقات چندانی نداشته ایم.

 

رفیعی آتانی در واکنش به صحبت های موحد ابطحی گفت: این نهادسازی ها برای رسیدن به وضعیت مطلوب یا رسیدن به وضعیتی که باید می بود است. برای رسیدن به وضع مطلوب هم دانشگاه های یک کشور باید درگیر شوند که نشدند. البته این در حوزه ی تدابیر مسئولان قرار می گیرد. ما در این راستا رقیب پر قدرتی داریم، علم پوزیتیویستی با سابقه ی چندین و چند ساله در پیش روی ماست. نباید انتظار داشت که 30ساله بتوان این رقیب را کنار زد. یک محتوای پرقدرت و غنی در آن پارادایم وجود دارد که باعث می شود نتوان کسانی را که در حوزه علم دینی فعالیت می کنند مواخذه کرد که چرا به آن سطح نرسیده اند.

 

موحد ابطحی در ادامه بیان کرد: من هم با توفیقات علم دینی موافق هستم اما باید توجه کرد که دو جریان مکتب فرانکفورت و پسا فمینیستی پس از ده سال توانستند در حوزه های مختلف حرف بزنند درحالی که حمایت های دولتی پشتشان آنها نبود اما از جریان تولید علم دینی در کشور ما حمایت های دولتی هم وجود داشت و وقتی خودمان را با فرانکفورتی  ها و فمنیست ها مفایسه می کنیم می فهمیم مشکل جدی دارین. مشکل اینجاست که ما بیشتر وارد بحث نظری شده ایم تا عملی و هم اینکه مدارس ما تا دانشگاه های ما با مبانی علم پوزیتیویستی تدریس می شوند.

 

موحد ابطحی در پاسخ به این سوال صلواتی که علت تداوم این نگاه پوزیتیویستی چیست؟ گفت: ما مدیریت نفشه جامع علمی کشورمان دست کسی است که از ابتدا علومی را با نگاه پوزیتویستی فرا گرفته است و لذا نمی تواند از این نگاه بعد ها دور شود.

 

رفیعی آتانی نیز گفت: این ها همه قبول است و مسئولان و دانشگاه ها باید تحولات را سریعتر انجام دهند و عزم جدی را در خود به وجود بیاورند؛ اما حدی از خویشتن داری هم لازم است. به این معنا که کار تولید علم یک کار بخشنامه ای نیست و با تدبیر و به تدریج ممکن خواهد بود. اگر هم نقدی صورت می گیرد باید نقد منصفانه باشد و باید تدریجی اما جهت دار این مسیر را طی کنیم.

موحد ابطحی در پایان گفت: ما متوجه شده ایم تا حدی که باید کاری انجام دهیم اما فاصله زیاد است تا خواست اصلی. وزیر علوم می گوید دهه ی چهارم انقلاب دهه ی علوم انسانی است. در سه دهه ی گذشته به ترتیب به علوم پزشکی، مهندسی و علوم پایه توجه شده است و تازه اکنون نوبت به علوم انسانی رسیده است.

 

رفیعی آتانی نیز در پایان بیان داشت:باید به جای مسئولین  به سمت جامعه علمی که در مجموعه علوم انسانی هستند، دل بست و به جای توجه به رسانه و ... به خود جامعه علمی توجه داشت.