روايتي از واكنش هاي مختلف بعد از اتمام برنامه هاي چالشي/ نگران سنگینی بحث ها نیستیم/تمام اعتبار این برنامه به بی‌‌طرف بودنش است

گروه علمی «خبرگزاری دانشجو»؛ برنامه زاویه که به عنوان مجله علوم انسانی یک سال است هر چهار شنبه شب از شبکه چهار سیما پخش می شود، به عنوان کاری از گروه معارف و اندیشه دینی این شبکه عهده دار و متولی پرداخت به مسئله ای شده است که از یک سو اهمیت و از سوی دیگر دشواری آن بر کسی پوشیده نیست.

 

این برنامه که توانسته است با پرداخت به مباحث روز علوم انسانی کشور مخاطبان خاصی را برای خود فراهم کند شامل گروهی چندین نفره است که با تلاش های شبانه روزی خود سعی در ارائه تحلیلی مناسب از وضع علوم انسانی کشورمان در این سالها دارند.

 

در راستای اطلاع از جزئیات مربوط به این برنامه تلویزیونی در یکی از روزهای عصر پنج شنبه به سراغ علی رضا حائری، تهیه کننده برنامه زاویه رفتیم و طی گفت و گویی 2 ساعته شنونده صحبت های وی در باب این برنامه بودیم.

بخش اول این گفت و گو به شرح زیر است:

 

 

خبرگزاری دانشجو – لطفاً پیش از ورود به بحث در خصوص برنامه زاویه، کمی در خصوص خودتان و اینکه  در چه رشته و دانشگاهی تحصیل کرده اید، توضیح بدهید.

حائری: از سال ۱۳۶۰ در مرکز صدا و سیمای فارس در سمت گویندگی کار کردم. بعد از آن به تهران آمدم و دانشگاه رفتم. در دانشکده ی صدا و سیما الکترونیک، صدابرداری و برنامه سازی خوانده ام؛  سپس در دانشگاه صنعتی شریف در رشته ی مهندسی صنایع، گرایش برنامه ریزی و تحلیل سیستمها درس خواندم. در وزارت ارشاد دوره ی یکساله ی فیلمسازی دیدم، دوره ی یکساله ی گویندگی فیلم را در دوبلاژ شبکه ی اول سیما طی کردم. برنامه هایی با سمت تهیه کننده ، کارگردان، محقق، نویسنده و مجری در زمینه های اجتماعی، سیاسی، دفاع مقدس، فرهنگی، سریال و مسابقه کار کرده ام و افتخارم این است که از دستیاری شروع کرده ام.

 

۱۰-۱۲ هزار دقیقه سابقه ی تولید برنامه دارم. در شبکه ی جام جم سری مستندی فاخر به نام «ایران امروز» تهیه  و برنامه ای به نام «دیار آشنا» را همکاری کردم که دوسال پیاپی در نظر ایرانیان خارج از کشور بهترین برنامه در نوع خودش شناخته شد.

 

از ابتدا کارهای اجرایی برنامه ی «هفت» را انجام دادم که این اواخر به خاطر مشغله های دیگر همکاری ام را آرام آرام قطع کردم. هم اکنون نیز در شبکه چهار، پنج برنامه ی شبانه از شنبه تا چهارشنبه دارم. یکی برنامه ی زاویه است که هر هفته چهارشنبه شب ها پخش شده و همین امروز یکساله شده است.  و یکی دیگر برنامه ی هزار و یک شب است که از شنبه تا سه شنبه، چهار شب در هفته، پخش می شود .

خبرگزاری دانشجو - موضوع برنامه هزار و یک شب چیست؟

حائری: هر هفته یک شب در شب ادبیات به یک شخصیت ادبی کشور می پردازیم که مورد توجه بوده است. در شب جامعه مباحث بدیعی را از نگاه جامعه شناسان بررسی می کنیم . یک شب از آن تاریخ است و یک شب دیگر  بحث اندیشه است. اندیشه در هر سبک و سیاقی که می تواند وجود داشته باشد. در سینما، کتاب، تئاتر، نقاشی عکاسی یا هر چیز دیگری که بتوان سراغش را در آن گرفت.
 

البته سعی داریم برنامه را کمی به سمت فرم مجله پیش ببریم . با گزارشها بسته های فرهنگی به مردم پیشنهاد کنیم و در کنار بحث و مهمانان اصلی به جوان ترهای فرهیخته هم عنایتی داشته باشیم.

 

زاویه، بیننده را مشاهده گر یک دعوای اندیشگی می کند که در کنار آن مطلبی را فراگیرد و متوجه شود که چیزهایی وجود دارد که نمی داند.

خبرگزار دانشجو - از هزار و یک شب به زاویه برگردیم. فکر شروع برنامه ی زاویه از کجا بود؟

حائری: فکر شروع برنامه ی زاویه متعلق به من یا حتی چند فرد مشخص در سازمان نیست. صدا و سیمای ما نیاز به این دارد که از طریق چالش مباحثی را مطرح کند.

 

 

چالش، از دید من برنامه ساز، فرمی است که بیننده را به خود جذب می کند، و بیننده را مشاهده گر یک دعوای اندیشه اي می کند که در کنار آن مطلبی را فراگیرد و متوجه شود که چیزهایی وجود دارد که نمی داند. این توجه بسیار ارزشمند است.  به همین دلیل ما سطح برنامه و مفاهیمی را که در برنامه مطرح می شود، خیلی پایین نمی آوریم.

گرچه برنامه های چالشی دیگر که مباحث سطحی را که به عمق اندیشه وارد نمی شوند و دعواهای تیمی و صنفی را مطرح می کنند طرفداران و کارکرد خود را دارند.

 

ما خواستیم در برنامه ی زاویه به نوعی، این را نشان دهیم که می شود کرسی های آزاداندیشی را در قالب مناظره برگزار کرد.

این که تلویزیون به برنامه های چالشی نیاز دارد از چندجا نشأت می گیرد. اینکه فضای فکری و اندیشگی در کشور ما گاهی به فراخور فضای سیاسی، لاجرم  و نا خواسته بسته می شود. تا این فضا بخواهد باز شود، نیاز به فرصت دارد. برخی از نهادها یا تجمع های فکری که در کشور وجود دارند، تصور می کنند که این بسته بودن، خواسته ی کلی نظام جمهوری اسلامی ایران است؛ در صورتی که درست برعکس این است. نظام جمهوری اسلامی ایران و به خصوص رهبر آن علاقمند به این هستند که فضای باز فکری وجود داشته باشد. این فضا نیازمند زمینه است. اصلا تولید علوم اسلامی جدید و بومی نیازمند فضای باز علمی است. یعنی ما بتوانیم کرسی های آزاداندیشی را در دانشگاه ها برگزار کنیم که کمتر موفق بودیم. به این شکل که دانشجویان و اساتید حرف هایشان را بزنند، حرف مخالف را بشنوند و بپذیرند یا نپذیرند، اما کماکان طرف مقابل برای آنها محترم باشد. جا افتادن این فرهنگ سخت است.

 

 
تصور این است که اگر کسی گفت تفکر طرف مقابل من اشتباه است، از اساس طرف مقابل را تخطئه و نفی می کند. اینطور نیست. ما خواستیم در برنامه ی زاویه به نوعی، این کرسی ها را نشان دهیم که می شود کرسی های آزاداندیشی را در قالب مناظره برگزار کرد. افرادی که با هم مناظره می کنند خیلی وقت ها دوست هستند اما نظرگاه متفاوتی دارند. زاویه ی دیدشان با هم متفاوت است. چه دانشگاهی و چه طلبه باشند، به لحاظ فکری بحثی با هم می کنند، و پس از تمام شدن بحث، من که تهیه کننده هستم می بینم که فقط جلوی دوربین نیست که دست می دهند، با هم راهروهای ساختمان پخش صداوسیما را طی می کنند تا به ماشین هایی که برایشان آماده شده برسند و در مسیر با هم گپ می زنند و می خندند. در صورتی که چند دقیقه قبل ما تصور می کردیم که دارند باهم مقابله ی شخصیتی می کنند. در صورتی که مقابله ی شخصیتی نیست، مقابله ی اندیشه ای است و ما باید این را پاس بداریم.

 

 در دانشگاه های ما چه در نهادهای دانشجویی داخل دانشگاه و چه میان برخی از اساتید هنوز این بستر لازم باز نشده است که در آن افراد بتوانند با یکدیگر به این شکل حرف بزنند و پس از آن به صرافت نیفتند که چرا فلانی فلان حرف را زد. به هرحال او این حرف را زده، طرف مقابل هم حضور داشته است، یا جوابی داده یا نتوانسته جوابی بدهد. یاد بگیریم که چگونه فکر طرف مقابل را نقد کنیم، بدون اینکه به او توهین کنیم. مناظره ی علمی مستلزم توهین نیست. اتفاقا طرفین متوجه وزن علمی یکدیگر می شوند و گاه شاهد بوده ام بعد از برنامه به هم پیشنهاد همکاری داده اند.

 

می خواهیم بگوییم فضای فکری در ایران بسیار وسیع تر و با ظرفیت تر از چیزی است که ما تصور می کنیم

 

خبرگزاری دانشجو - صحبت شما دقیقاً چیزی است که مقام معظم رهبری ذیل ویژگی های کرسی آزاداندیشی مطرح کردند. بنابراین آیا می توان گفت آنچه زاویه به آن می پردازد به نوعی کرسی نظریه پردازی است که ذیل بحث آزاد اندیشی قرار می گیرد؟ شما در واقع امر به دنبال تحقق چنین چیزی هستید؟

 

 

حائری: نظریه پردازی عنوان بزرگی است. بسیاری از افراد قبول ندارند که از ۳۰۰-۴۰۰ سال پیش تا به حال در ایران نظریه ای تولید شده باشد. معتقدند ما بررسی نظریه ها را داشته ایم. نظریه ابعادی دارد که بزرگتر از این است که من نسبت به موضوع خاصی نگرش خاصی داشته باشم. در نهایت می توانیم بگوییم آزاداندیشی. حتی آقای سعید زیباکلام در یکی از برنامه های ما گفت اصلاً آزاداندیشی امکان ندارد. چون ذهن مقید است و بخشی از آن اشغال شده است و شما با ذهن که انبانی از اندیشه های متقن را در خود دارد نمی توانی نسبت به یک  پدیده ی بیرونی آزاد بیندیشی.

بسیاری اعتراض کردند که شما مهمانی آوردید که برخلاف نظریه ی مقام معظم رهبری حرف زده است. سؤال من این است: فرض کنیم که از خود مقام معظم رهبری بپرسیم که کسی آمده و چنین حرفی زده است - این که بنده شخصاً نظریه ی ایشان را قبول دارم یا نه بحث ما نیست، چون قرار نیست به عنوان تهیه کننده، مجری و مدیران برنامه داخل بحث ها شویم. ما میزبان های خوبی خواهیم بود- فرض کنیم یک آقایی که استاد موجه ی است چنین حرفی زده است، الان از مقام معظم رهبری می پرسیم که یک نفر چنین دیدگاهی دارد، نظر خود شما چیست؟ آیا ایشان حرف بدی زده است؟ آیا حرف غیرعلمی زده است؟ یک حرف علمی می تواند اشتباه یا درست باشد. حرف درست و غلط چیز دیگری است.

 

مبنای نوع نگرش او علمی بوده یا غیر علمی بودهاست؟ آیا این حرف علمی را اگر در تلویزیون بزند، کار بدی صورت گرفته است؟ ما با همین نوع فشارهایی که می آوریم، که البته برای ما فشار نیست، چون ما زیرنظر مقام معظم رهبری هستیم. یعنی ما زیرنظر هیچکدام از قوا نیستیم و مستقیماً از ایشان دستور گرفته می شود و تمام درجاتی که در خود سازمان صداوسیما است، به نحوی مرتبط با شخص مقام درجه یک کشور است. البته اگر ایشان نظرگاهی داشته باشند، به ما ابلاغ می شود. اما در چارچوب علمی شما می توانید حتی نظریات ملاصدرا و ابن سینا را نقد کنید. نظریات اندیشمندان خارجی را بپذیرید یا نقد کنید.

 

ما می خواهیم بگوییم فضای فکری در جمهوری اسلامی ایران بسیار بیشتر از چیزی است که ما تصور می کنیم. یعنی ظرفیت دین اسلام، هنگامی که یک جامعه را بنا می کند، بسیار بالاتر از این است که ما فکر کنیم دو نفر با هم تقابل فکری کنند یکی از افراد افکار علمی اش به مقدسات نزدیک می شود، ولی طرف دیگر نقد علمی می کند. آیا این امکانپذیر است یا خیر؟ همین هم محل بحث می تواند باشد. به نظر شما جالب نیست؟

 

اصلا مقام معظم رهبری که به کرات کرسی های آزاد اندیشی را پیگیری فرمودند قطعا اگر تماشاگر یک مناظره باشند فقط موید یک طرف یا بخشی از نظرات یک طرف، یا بخش هایی از نظرات هر دو طرف خواهند بود . یعنی مثل هر بیننده دیگر بخشهایی را یا حتی هیچ کدام را قبول ندارند. با این حال برگزاری آن را مصرانه پیگیری فرموده اند.

نمی دانم چرا اینگونه منویات وقتی به لایه های پایین تر مدیریتی می رسد حساسیت ها و نگرانی ها رخ می نماید. به نظرم اکنون باید درایت و اطاعت مدیران صدا و سیما را پاس بداریم.

 

خبرگزاری دانشجو - اعضای اتاق فکر شما چه کسانی هستند؟ و با توجه به گستردگی نظریات در حوزه های مختلف علوم انسانی، این تیم چگونه موضوع و مهمانان خود را انتخاب می کند؟

حائری: تیم کاری این برنامه متشکل از یک اتاق فکر است که در آن افراد مختلف، از جاهای مختلف و با دیدگاه ها و تخصص های مختلف، به فراخور موضوع انتخابی دعوت می شوند.

تعداد کمی از این افراد متغیر هستند. کاری که اتاق فکر می کند، انتخاب موضوع است. انتخاب موضوع برای اینکه مناظره ی تلویزیونی شود، باید خصیصه هایی داشته باشد. یکی اینکه میان اهل نظر مطرح شده باشد. آنها در مورد موضوع حرف زده باشند و مناظره کرده باشند و یا در مقالاتی که در نشریات چاپ می شود پاسخ یکدیگر را داده باشند که چارچوب های بحث تا حدی مشخص شده باشد و افراد از نظرات یکدیگر مطلع باشند. البته این بحث ممکن است به افواه عمومی کشیده نشده و دغدغه و علاقمندی دانشجویان و اساتید دیگر نبوده باشد. دنبال کارهای رشته های خودشان بوده اند. اما در زاویه متوجه هستند که هر هفته نگرش جدیدی مطرح می شود و این را دوست دارند، زاویه این بحث علمی را در بعد وسیع تری گسترش می دهد.

 

شما در دانشگاه مناظره ای برگزار می کنید که در آن ۱۰۰-۲۰۰ نفر یا نهایتاً ۱۰۰۰ نفر، در سالن حضور دارند. در نهایت dvd از آن درست شود، و افراد دیگری هم حوصله داشته باشند آن dvd را با کیفیت پایین ببینند. اما زاویه این را در معرض دید همگان قرار می دهد و هزار نفر، به ده هزار نفر، صد هزار نفر و یک میلیون نفر می رسد و بعد میلیونی پیدا می کند. اینجاست که ما برای بینندگان خود حد و مرزی قائل می شویم که بینندگان ما چه کسانی هستند؟

 

ما سعی می کنیم بینندگان خود را فقط بالای ۴۵ سال در نظر نگیریم و از ۲۰ سال در نظر بگیریم. ممکن است جوان ۲۰-۲۵ ساله بیش از ۳۰ درصد از بعضی بحثهای ما را متوجه نشود. اما نگاه می کند و این برای من جالب است. برنامه را می بیند و متوجه می شود که ۷۰ درصد چیزهایی در باب این موضوع وجود دارد که نمی دانسته و ۲۰ درصد آنها را یاد میگیرد و باز هم ۵۰ درصد آن را متوجه نم یشود. کسانی که علوم انسانی خوانده اند، خیلی اوقات تمام مطلب را متوجه می شوند و بخشی از آن راکه  نمیدانسته اند و می فهمند. نگران سنگینی بحث ها نیستیم. انتظار ما این است که بعد از راه انداختن این بحث ها بیننده ی علاقمند، به سایتها و کتابها مراجعه کند و به صورت تخصصی تر بحثها را بخواند. این شکل نگرشی است که در اتاق فکر روی موضوع در نظر گرفته می شود. در این اتاق ما بحث انتخاب مهمان را هم داریم و گاهی پس از انتخاب مهمان ها موضوع بحث دقیقا مشخص می شود.

 

دعوت کردن مهمان برای این برنامه بسیار مشکل است

دعوت کردن مهمان برای این برنامه بسیار مشکل است. در برنامه ای که شما در آن محدود می شوید به شش نفر آدم در این کشور که در اوج این نوع تفکر قرار دارند. از این شش نفر دو نفر هم شهرستان هستند، که ما گاهی توفیق پیدا کردیم که با هزینه ی رفت و آمد و اقامت در خدمتشان باشیم. ولی گاهی هم امکانپذیر نبوده است. چهار نفر دیگر می مانند. دو نفر از آنها به هر دلیلی نمی توانند بیایند. برای حضور یک نفر در صداوسیما مسائل مختلفی وجود دارد. دو نفر می مانند. این دو نفر اگر بپذیرند، باید با هم تقابل کنند. اگر تفکرشان به هم نزدیک باشد، به درد برنامه ی زاویه نمی خورند. حتماً باید یکی از آن سر طیف و دیگری از این سرطیف باشد. گاهی دو نفری که ما پیدا کرده ایم، یکی دیگری را در حد خودش نمی داند. می گوید نه یک آدم بالاتر باید بیاید تا من با او مناظره کنم.  البته گاهی بعداً در بحث مشخص شده که اشتباه می کرده. ولی ما هرهفته باید برنامه داشته باشیم. ما بینندگانی داریم که سطحی از استاندارد را در این برنامه دیده اند، و کمتر از آن را که گاهی پیش آمده، نمی پسندند و نمی پذیرند و حق دارند. بنابراین کار ما در انتخاب و دعوت از مهمانان و محورهایی که ما پیشنهاد می کنیم خیلی سخت می شود.

 

 هدف زاويه ايجاد یک نشاط فکری و اندیشه ای میان فرهیختگان جوان، میانسال و سالمند است

  

خبرگزاری دانشجو - ممکن است كمي بيشتر در خصوص افراد اتاق فکرتان و ویژگیها و رشته های آنها توضيح دهيد؟

حائری: افرادی با دیدگاههای مختلف و سواد آکادمیک متفاوت هستند. حتی کسانی را داریم که دکتری آکادمیک ندارند اما در کسوت روزنامه نگاری و بسیار فرهیخته و مطلع هستند، استاد دانشگاه هستند و دیدگاههای متفاوت دارند. اما اصلی که همه به آن پایبندند این است که منویاتی که نزد مقام معظم رهبری حس کردیم در این برنامه به منصه ی ظهور برسد و آن شکل گیری یک نشاط فکری و اندیشه ای میان فرهیختگان جوان، میانسال و سالمند ماست. یک شادابی فرهنگی در جامعه شکل بگیرد و نگران این نباشیم که حرفهایی را که جنبه ی علمی دارد، افراد می توانند با رعایت ادب و احترام به طرف مقابل بزنند.

 

ما در برنامه ی زاویه فلسفه ی اسلامی را به نقد کشیدیم. یکی از استادان پیشکسوت فلسفه ی اسلامی در کشور، آقای دکتر یحیی یثربی، این کار را کرد. در مقابلشان هم کسانی آمدند که از فلسفه ی اسلامی دفاع های خوبی کردند. اما کسی که این بحث را به نقد کشید هیچ مسأله ای نه برای ایشان، نه برای برنامه و نه برای صداوسیما به وجود  نیامد. ما بحث عرفان و فلسفه را در اسلام بررسی کردیم که در آن آقای مهدی نصیری و آقای غرویان با هم در مورد این موضوع بحث کردند. در نهادهای عالی فرهنگی کشور در مورد برنامه های ما صحبت کردند. برخی مخالف این بحث ها در تلویزیون بودند. اما این بعضی به بیش از ۲۰ درصد نرسیده است. ۸۰ درصد اعضای آن نهاد موافق حضور چنین بحث هایی در تلویزیون، حداقل در شبکه ۴ بوده اند.

 

ما برای آزاد اندیشی انقلاب کردیم؛ اما الان به جایی میرسیم که رهبر کشور سه چهار بار پشت سر هم، اصرار می کنند که چرا این کار را نمی کنید

 

در شبکه های دیگر و در برنامه های دیگر، حرف هایی زده شده که بحران ایجاد کرده است. من معتقدم همان حرف ها اگر در شبکه ۴ و در قالب یک برنامه ی علمی، نه در قالب یک برنامه ی پوپولیستی، زده می شد، بسیار مورد توجه مثبت قرار می گرفت. همانطور که قرار گرفته است. هرچیزی جایگاه خودش را دارد. ما باید جایگاه یک مسأله را بدانیم و برای ما تکلیف مشخص باشد. شما جایی می بینید دو نفر همدیگر را می زنند، ولی آدمها فقط نگاه می کنند و کسی مداخله نمی کند. کجا چنین اتفاقی می افتد؟ در مسابقه ی بوکس، کاراته، کونگ فو. همدیگر را می زنند اما قانون، داور، مکانیزم و تشریفاتی دارد. بنابراین جا افتاده است. ما در جمهوری اسلامی فدراسیون بوکس داریم. و مشکلی هم نداریم. پس ما در جایگاهی با قواعد تعریف شده می توانیم مباحثی را که به نظر بدیع می رسد، مطرح کنیم.

 

من زمانی نوجوان بودم، پیش از انقلاب و می شنیدم که پدر و عمو و دوستان پدرم می گویند، اگر زمانی رادیویی دست ما بیفتد چه حرفهای خوبی داریم که در آنها بزنیم. پس از انقلاب ما کانالهای رادیویی و تلویزیونی به دستمان رسید و آنها را گسترش دادیم، اما حرفهای بدیع کمتر توانستیم بزنیم. چرا؟ فرصت از دست می رود.  نسل های ما بزرگ می شوند بدون اینکه احساس کنند می توانند بیندیشند و حرف بزنند و بدون اینکه یاد بگیرند چگونه حرف بزنند، چگونه طرف مقابل را تحمل کنند و چگونه استدلال کنند و چه مبنایی بر تفکر آنها حاکم شود. ما برای همین چیزها انقلاب کردیم. این از مهمترین مسائلی بود که ما به خاطرش انقلاب کردیم. اما الان به جایی می رسیم که رهبر کشور سه چهار بار پشت سر هم، اصرار می کنند که چرا این کار را نمی کنید.

 

 

این خیلی جالب است. باید این مسأله به بحث گذاشته شود که کجای ماجرا مشکل وجود داشته است؟ ما در گزارش های خود داشته ایم. بچه ها با ما مصاحبه می کنند، تصور می کنند حرفشان پخش نمی شود. وقتی پخش می شود، امیدوارم متوجه شوند که در تلویزیون، در چنین برنامه ای با چارچوب و تعریف خاص خودش، می توان خیلی حرفها را زد. اگر مؤدب باشیم و توهین نکنیم که من ندیدم کسی توهین کند. من مقابل دانشگاه تهران با دانشجوها مصاحبه کردم، حتی یکی دو نفری را که با ما مصاحبه نکردند را هم نشان دادم و همان را هم تحلیل کردیم. خیلی خوب است ما بفهمیم چند درصد از دانشجویان به دوربین صداوسیما اطمینان نمی کنند. این هم قابل بررسی است.

 

ادامه دارد ...