«امر به معروف و نهی از منکر»؛ آنچه باید باشد و آنچه هست

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»- زينب صارم، تقسيم‌بندي دستورات دين براي مسلمانان به سه قسمت اصل واجب، مباح و حرام، كاركردي همه‌جانبه براي مسلمانان دارد، تا آنجا كه مي‌توان اين موضوع را يكي از نعمات بزرگ الهي براي بشر دانست.

اين مرزبندي نه تنها انسان را از سردرگمي نجات خواهد داد، بلكه به طور ناخواسته و بدون هيچ تلاشي فوايد بسياري براي مسلمانان از جنبه‌هاي گوناگون دارد.

احكام و فروعات اسلامي از جنبه‌ها و وجوهات بسيار پيچيده‌اي برخوردار هستند تا آنجا كه تمامي درك و فهم درست انسان‌ها از آن به مقداري است كه ائمه معصومين براي مسلمانان بيان كرده‌اند. اين احكام و فروعات نه تنها جنبه اخروي و معنوي دارند، بلكه بر مناسبات مادی نيز تاثير فراواني دارند؛ بدان معنا كه برقراري و اجراي حدود اسلامي تاثير مستقيم در شکل گیری مناسب ساختارهای جامعه اسلامی و به تبع آن بر سرنوشت مسلمين دارد.

عامل دردناک‌ترین اتفاقات تاریخی در اسلام

با توجه به اينكه اجراي احكام اسلامي و توجه به فروعات دين تاثيري شگفت بر تمام جنبه‌هاي مادي، معنوي، دنيوي، اخروي؛ و فردي و اجتماعي دارد، ترك احكام و بي‌توجهي به فروعات در برخي مواقع تا آنجا مشكل‌ساز شده است كه سبب به وجود آمدن دردناك‌ترين اتفاقات تاريخي در اسلام شده است؛ يكي از احكام و فروعات دين كه ترك آن به شدت مزموم شمرده شده و عواقب به شدت خطرناكي براي جامعه مسلمين در پي دارد، ترك امر به معروف و نهي از منكر است.

امام علي(ع) در حديثي مفصل مي‌فرمايد: «امر به معروف و نهي از منكر را ترك نكنيد تا در نتيجه ترك آنها خداوند امور را به دست اشرارتان بسپارد و دعا كنيد، ولي خدا شما را اجابت نكند.» هر چند كه امر به معروف و نهي از منكر شرايط خاص خود را دارد و تا وقتي شرايط آن حاصل نشده است بر مسلمانان واجب نمي‌شود، اما اين موضوع در اجتماع مسلمين نبايد سبب آن بشود كه مسلمانان به اين امر بي‌توجه باشند و اين فريضه مهم را به راحتي به فراموشي بسپارند.

حداقل نتیجه امر به معروف و نهی از منکر، محفوظ ماندن از خطرات اجتماعی

تفكري كه از نكردن‌ها و نشدن‌ها سرچشمه مي‌گيرد، سبب آن مي‌شود كه هجمه‌ها و حملات دشمن نه تنها هر روز بيشتر در جامعه اثر كند بلكه باعث مي‌شود تا در اندك زماني رفتار و منش خود اشخاص مقيد و مومن نيز از آن رنگ و بو بگيرد.

مرحله اول براي اقامه امر به معروف و نهي از منكر آن است كه انسان خود فاقد صفات رذیله نفس شده باشد و خود، انجام دهنده اوامر الهي باشد و سپس اقدام به امر به معروف و نهي از منكر بكند. به هر ترتيب فردي كه خود را ملزم به اقامه این مهم مي‌داند به حداقلي‌ترين جايگاهي كه دست مي‌يابد آن است كه خود را از خطرات اجتماع مصون و محفوظ كرده است و اين يكي از روش‌ها براي مقابله با حملات دشمن است.

امر به معروف و نهی از منکر؛ ابزار نظارت و کنترل جامعه

عملي كردن دستورات دين اسلام در جامعه باعث مي‌شود كه جامعه حركتي رو به رشد و تعالي داشته باشد.

امر به معروف را مي‌توان يكي از ابزارهايي دانست كه دين براي رشد و تعالي همه افراد تعريف كرده است و در مقابل نهي از منكر را وسيله اي براي بازدارندگي از مفاسد در جامعه ديني معرفي كرد؛ به اين ترتيب امر به معروف و نهي از منكر در جامعه ديني، ابزاري براي نظارت و كنترل است.

امر به معروف و نهی از منکر؛ یاور مومنان و به خاک مالنده بینی منافقان

امام علي عليه‌الاسلام مي‌فرمايند: جهاد چهار شعبه دارد؛ يك: امر به معروف، دو: نهي از منكر، سه: راستگويي در هر حال و چهارم: دشمني با بدكاران، پس هر كس امر به معروف كند مومن را ياري كرده و پشتش را محكم نموده و هر كس نهي از منكر كند بيني منافق را به خاك ماليده و از نيرنگش ايمن شده است.

در حديث امام علي (ع) امر به معروف و نهي از منكر در جامعه سبب استحكام ساختارهاي آن مي‌شود تا آنجا كه ياور مومن است و بيني منافق را به خاك مي‌مالد.

 

با توجه به اينكه دين چنين كاركردي را براي امر به معروف و نهي از منكر در نظر گرفته است، در جامعه اسلامي چه اتفاق و جرياني شكل گرفته كه نسبت به اين موضوع واكنش شديد نشان داده مي‌شود و برخي افراد آن را دفع مي‌كنند؟

براي بررسي اين آفت مي‌توان علل مختلفي را برشمرد؛ گاه جامعه اسلامي دچار مريضي و آفت مي شود كه اين موضوع را مي‌توان از هشدارها و رفتارهاي اجتماعي ناهنجاري كه نسبت به آمران به معروف و ناهيان از منكر دارد، دانست.

از طرفی باید در نظر داشت که طبق سفارشات کاربردی ائمه این عامل کنترلی در شرایط عادی جامعه مطرح شده چه رسد به زمانی که حجمه‌ها و فعالیت‌های دشمن بیشتر است و حجم گسترده تبلیغ و دعوت به منکر صورت می‌گیرد، در نتیجه تعداد افرادی که با رفتارهای ناهنجار در جامعه ظاهر می‌شوند گسترش می‌یابد.

بسترسازی برای پیاد شدن ابزارهای خودکنترلی در جامعه

در هر جامعه‌ای (چه دینی، چه غیر دینی)، ابزارهای کنترلی در قالب جریمه‌های سنگین است لذا افراد ملزم به اجرای آن می‌شوند؛‌چراکه هیچ جامعه‌ای بدون نظارت و کنترل پایدار نمی‌ماند در این شرایط بهترین حالت نظارتی را در زمانی داریم افراد و اعضای جامعه نسبت به یکدیگر احساس مسئولت کنند و نقش کنترل را از درون داشته باشیم.

البته لازم است جامعه نیز این امر را که حتی می‌تواند یکی از بازوهای اصلی و کارآمد آن باشد هم به خوبی حمایت نماید و هم بسترهای اجرایی آن را فراهم نماید.

جامعه آفت‌زده باعث خو گرفتن افراد با بدي‌ها مي‌شود

به عنوان مثال زماني كه جامعه پذيرش حداقلی (كم يا هيچ)، را نسبت به مسئله امر به معروف و نهي از منكر دارد و نسبت به اين موضوع حساسيت نشان مي‌دهد، مي‌توان جامعه را دچار يك آسيب و آفت دانست؛ در اين شرايط در جامعه بستري مناسب براي امر به معروف و نهي از منكر وجود ندارد و افراد نسبت به بدي‌ها و كجي‌ها بي‌تفاوت مي‌شوند، بنابراين با ناكارآمد شدن نهي از منكر در جامعه فكر، چشم و قلب افراد با بدي‌ها خو مي‌گيرد.

در نتیجه این امر افرادی هم که خود عامل منکر نبودند، ابتدا ارتکاب منکر برای آنها عادی می‌شود، سپس خود به سمت ارتکاب آن‌ها پیش می‌روند.

تبديل ضدارزش به ارزش از نتايج ترك امر به معروف و نهي از منكر است

عادي شدن رفتارهاي ناهنجار در جامعه آن چنان خطرناك و آسيب‌رسانده است كه گاه در طول زمان بستري مي‌شود كه ضدارزش جايگاه خود را با ارزش عوض كند و اين يكي از خطرناك‌ترين اتفاقاتي است كه ممكن است براي جامعه اسلامي روي دهد؛ البته توجه به اين موضوع نيز الزامي و ضروري است كه امر به معروف و نهي از منكر در جامعه بايد با شرايط آن اعمال شود و مطابق دستورات دين باشد، و گرنه اقامه نادرست امر به معروف و نهي از منكر را مي‌توان يكي از عواملي دانست كه جامعه را نسبت به اين موضوع حساس و آسيب‌پذير مي‌كند.

شناخت صحيح باعث حركت صحيح مي‌شود

توجه به اين نكته ضروري است كه عملي كردن دستورات و فروعات دين اسلام با لحاظ کردن تمام شرايط آن در جامعه سبب پيشرفت و تعالي آن مي‌شود و عملي كردن ناقص و بدون شرايط نيز موجب ايجاد فتنه‌ها و خطرات عميقي براي جامعه مسلمين خواهد شد؛ در نتيجه براي حركت صحيح در اقامه فروعات دين از جمله امر به معروف و نهي از منكر بر همه مسلمانان واجب است تا در ابتدا به شناخت صحيح و كامل برسند.

امام صادق (ع) مي‌فرمايند: آن كه بدون علم به عمل برخيزد، پيش از آن كه اصلاح كند سبب تباهي مي‌شود؛ در نتيجه گام اول در اقامه امر به معروف و نهي از منكر آن است كه مسلمانان به رساله‌هاي مراجع بزرگ شيعي رجوع كرده و از شرايط آن آگاهي يابند تا نه تنها سبب تباهي نشوند، بلكه باعث ريشه دواندن تفكري كه از نشدن‌ها و بي‌تفاوتي‌ها نشات مي‌گيرد، نگردند.

امام علي (ع) در حديثي مفصل مي‌فرمايند: امر به معروف و نهي از منكر را ترك نكنيد تا در نتيجه ترك آنها خداوند امور را به دست اشرارتان بسپارد و دعا كنيد، ولي خدا شما را اجابت نكند.