کم‌رنگ شدن امر به معروف و نهی از منکر؛ بی‌تفاوتی مردم یا سهل‌انگاری مسئولین

گروه دین و اندشه «خبرگزاری دانشجو»- زهرا سالاری طرزقی؛ امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول عملی اسلام است و چنان اهمیتی دارد که در تعابیر دینی ما به عنوان «برترین فریضه» یاد شده است.

حضرت علی (ع) در این مورد می‌فرمایند همه کارهای خوب و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر چون قطره‌ای از دریای عمیق است، اما واقعیت این است که این فریضه در جامعه ما مجهور مانده است.

 

 

در واقع گذشته از این که نهاد و قدرتی برای ضمانت اجرائی شدن این امر به طور رسمی وجود ندارد، اساسا آنچه بیشتر جای تاسف دارد این است که این مسئله از فکر مسلمین تا حدودی خارج شده و معروف و منکر آن معنای وسیع خود را از دست داده و صرفا محدود به یک سلسله مسائل عبادی شده که به آن هم آن طور که باید و شاید عمل نمی‌شود.

امر به معروف و نهی از منکر هر چند که یک امر اجتماعی است، اما عواقب آن متوجه تک تک افراد جامعه می‌شود؛ چرا که تا محیط اصلاح نشود فرد توفیق صددرصد نمی‌یابد. در واقع صلاح و فساد اجتماعی به اجرا یا عدم اجرای این اصل بستگی دارد، بنابراین نباید نقش تاثیر گذار امر به معروف و نهی از منکر در کاهش آسیب های اجتماعی نادیده گرفته شود.

حتما داستان فردی که می‌خواست کشتی را سوراخ کند شنیده اید جامعه دقیقا به مثابه کشتی می ماند که اگر فردی بخواهد گناهی انجام دهد و بقیه مانع کار او نشوند همگی غرق می‌گردند، بنابراین اگر فردی مرتکب گناهی در انظار عمومی شود هم خودش آسیب می‌بیند و هم جامعه را به سوی فساد و تباهی می‌کشاند. خداوند در قرآن به زیبایی این مسئله را نشان داده آنجا که می‌فرماید:

مردان و زنان مومن همه یاور و دوستدار یکدیگرند خلق را به کار نیکو وادار و از کار زشت منع می‌کنند. (توبه،71)

همانطور که ملاحظه نمودید در این آیه لازمه ایمان حقیقی را علاقه به سرنوشت یکدیگر بیان می‌نماید، لازمه این علاقه را نیز امر به معروف و نهی از منکر می‌داند. در واقع پشتیبانی اجرای این فریضه همگانی شدن آن در همه سطوح جامعه می‌باشد که اگر این مهم صورت گیرد دیگر جایی برای ارتکاب گناه یا تخلف در جامعه باقی نمی‌ماند و قبل از آنکه با عاملان منکر برخورد شود رفتار آنها اصلاح می‌گردد؛ چرا که توسعه این فریضه احساس ناامنی را برای مرتکبین گناه فراهم می‌سازد.

بر اساس آیات و روایات از جمله مزایا و نتایج فردی این امر مقدس موارد زیر می‌باشد:

1- این عمل مکمل دیگر فرایض انسان است. همانطور که در قرآن بارها این عمل را در کنار سایر واجباتی مثل خواندن نماز و دادن زکات معرفی شده است: «مردان و زنان مومن همه یاور و دوستدار یکدیگرند؛ خلق را به کار نیکو وادار و از کار زشت منع می‌کنند، نماز به پا می‌دارند و زکات می‌دهند. (توبه، ایه 71)

2- بهره از الطاف خداوند: در واقع هر کس با شمشیر و قدرت برای عزت کلمه الله قیام کند، الطاف الهی شامل حال او می‌گردد.

3- تاثیر امر به معروف و نهی از منکر در نفس انسان: حضرت علی(ع) به امام حسن (ع) فرمودند: «امر به معروف کن تا اهل معرفت باشی»

4- نجات از قهر خدا

اما در باب مزایا و پیامدهای اجتماعی این فریضه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- ارزش پیدا نمودن امت اسلامی: امام حسین (ع) در این باره فرموده اند: «اگر امر به معروف و نهی از منکر در میان شما باشد این اصل به شما و امت مسلمان ارزش می‌دهد.»

2- خیر و سعادت برای امت مسلمان: رسول خدا حضرت محمد (ص) فرموده اند: «تا زمانی که مردم امر به معروف و نهی از منکر نمایند و در کارهای نیک و تقوا به یاری یکدیگر  بشتابند در خیر و سعادت خواهند بود.»

3- امام باقر (ع) در مورد مزایای این فریضه الهی فرموده اند: «بوسیله این اصل سایر دستورها زنده می‌شود، راهها امن می‌گردد وکسب‌ها حلال می‌شود. مظالم به صاحبان اصلی برگردانده می‌شود، زمین ها آباد می‌گردد و کارها روبه راه می‌شود.»

از دیگر آثار اجتماعی این امر مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد؛

4- پیوستگی مسلمین به یکدیگر؛ 5- تامین حقوق همگان؛ 6- اصلاح عامه؛ 7- بازداشتن بدکاران؛ 8- ممانعت از تجاوز به محرومان؛ 9- برقراری عدالت؛ 10- حفظ نظام اجتماعی سالم؛ 11- سالم نگه داشتن نظام ارزشی و اخلاقی جامعه؛ 12- حیات پویایی و رشد جامعه اسلامی؛ 13- وسیله ای برای پشتوانه و تحقیر کفار

 

 

اما همچنان این مسئله مورد بی‌اعتنایی بیشتر افراد جامعه گردیده که یکی از عوامل آن ترس می‌باشد، اما اگر ما فلسفه قیام امام حسین(ع) را به خوبی درک کرده باشیم، هدف ایشان چیزی جز احیا امر به معروف و نهی از منکر نبوده است و امام با شجاعت تمام در راه احیای دین اسلام جنگیدند و در این راه جان خود و بسیاری از یاران وفادارشان را از دست دادند.

اما در باب عواقب و مضرات ترک امر به معروف و نهی از منکر موارد زیر از آیات و روایات قابل استنباط می باشد:

1- تسلط ظالمان بر مسلمین: «حضرت علی (ع) به امام حسن (ع)سفارش نمودند که امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که موجب می‌شود ظلم بر شما مسلط شود.» در واقع نتیجه منطقی ترک امر به معروف و نهی از منکر این می‌شود که میدان برای اشرار باز می‌شود و زمینه تسلط آنها بر امت مسلمین فراهم می‌گردد.

2- عدم استجابت دعا: رسول خدا حضرت محمد (ص) در این باره فرموده اند: « هرگاه مردم امر به معروف و نهی از منکر نکنند و از نیکان خاندان پیروی ننمایند بدانشان بر آنها مسلط شده و نیکانشان دعا کنند، اما دعایشان مستجاب نگردد.» و یا در جایی دیگر فرموده اند: «اگر مردم امر به معروف و نهی از منکر نکنند نه در زمین یاور دارند و نه در آسمان.»

3- عذاب الهی امام رضا(ع) در این باره سخنی گوهر بار دارند: «هرگاه مردم امر به معروف و نهی از منکر را به عهده یکدیگر بگذارند پس برای عذاب الهی منتظر و آماده باشند.»

بیان سخن حضرت علی (ع) نیز در این مورد خالی از لطف نیست که فرموده اند: خداوند تنها بدان سبب امتهای پیشین را هلاک کرد که امر به معروف و نهی از منکر را واگذاشته بودند.» 

و از دیگر عواقب ترک امر به معروف و نهی از منکر می توان خلاصه وار به موارد زیر اشاره کرد: رواج منکرات، تباهی جامعه، فروپاشی خانواده، دور شدن برکات، لعنت خداوند و مسخ چهره در قیامت.

امر به معروف و نهی از منکر؛ فلسفه حکومت اسلامی و تئوری انقلاب

در واقع امر به معروف و نهی از منکر، فلسفه حکومت و تئوری انقلاب و معیار ارزیابی صلاح، فساد و مشروعیت یا عدم مشروعیت حاکمیت به شمار می‌رود. حضرت علی (ع) بر همین اساس حکومتی را مطلوب و مشروع می‌دانند که این فرضیه در آن به شکل کامل اجرا شود.

امیرالمومنین معتقدند قدرت فی نفسه مطلوب نیست، بلکه قدرت آنجا می‌تواند مثمر ثمر واقع شود که در جهت ایجاد معروف و حذف منکر به کار گرفته شود. به همین سبب ایشان چه پیش از کسب قدرت و چه هنگام اقتدار و تا زمان شهادتشان بر این مسئله تاکید ورزیدند، همچنین هدف خود را از پذیرفتن خلافت صرفاً امر به معروف و نهی از منکر می‌دانند و نه چیز دیگری.

امر به معروف و نهی از منکر بستر تحقق معروف‌ها

در حقیقت به زعم این امام همام امر به معروف و نهی از منکر که بستر تحقق معروف‌ها به شما می‌رود نه تنها غایت دین است، بلکه فلسفه حکومت نیز به شمار می‌رود و بر اساس آن می‌توان حکومت و مشروعیت آنها را سنجید. از این منظر امر به معروف و نهی از منکر، از حالت فریضه ای فردی خود بیرون می‌آید و به فریضه‌ای اجتماعی، بنیادی، سازمان یافته و جهت‌دار تبدیل می‌شود، بنابراین اختیاراتی که دولت در جهت مصالح مردم دارد باید در این مسیر حرکت کند و حقوق عامه را تأمین نماید.

لزوم حمایت قضایی از «امر به معروف و نهی از منکر»

حمایت قضائی مسئولان از آمران به معروف باعث احیای فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر خواهد شد. با توجه به وقایعی که در سال‌های اخیر برای آمران به معروف و ناهیان از منکر صورت گرفته است؛ نظیر شهادت هادی محبی یا واقعه ناگواری که برای روحانی فرزاد فروزش اتفاق افتاد اگر نهادها و دستگاه های مربوط نسبت به این اقدامات بی‌توجهی نشان دهند و این اتفاقات استمرار یابد، باعث فاصله گرفتن جامعه از این فریضه الهی خواهد شد.

در واقع مسئولین دستگاه قضایی، قضات، دادستان ها وظیفه قانونی و شرعی دارند که از آمران به معروف و ناهیان از منکر حمایت کنند؛ چرا که آمر به معروف و ناهی از منکر باید پشتوانه و حمایت دستگاه قضایی را برای انجام این فریضه شرعی داشته باشد تا بهتر بتواند این مهم را انجام دهد.

ضرورت استفاده از همه ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی کشور برای احیای امر به معروف و نهی از منکر

در نهایت باید خاطر نشان کرد که ما باید از همه ظرفیت های فرهنگی و اجتماعی کشور برای ترویج و احیای امر به معروف و نهی از منکر استفاده کنیم؛ چرا که مهمترین آسیب جدی در اجرای این فریضه این است که این مسئله جایگاه خود را در عمل و اجراء از دست بدهد، لذا باید احیای فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر در دستور کار مسئولان قرار گیرد.

به طور حتم می‌توان گفت که اگر ما شاهد برخورد قاطع و حمایت کافی مسئولان و نهادهای کشور بخصوص نهادهای قضایی از این فریضه مورد تأکید اسلام باشیم حوادثی نظیر حوادث گذشته روی نخواهد داد و افراد با اطمینان بیشتری به انجام آن می‌پردازند.

منابع:

 

الف) کتابها:
1- قرآن مجید
2- نهج البلاغه – ترجمه دکتر سید جعفر شهیدی
3- ظرائف الحکمه. آشتیانی . 1362. تهران: کتابخانه صدوق
4- تحف الحقول.ترجمه حسن زاده.1382.قم: انتشارات آل علی (ع)
5- الحیاه، اخوان حکیمی،ترجمه احمد آرام.1380.تهران:دفترنشر فرهنگ اسلامی
6- تحف العقول.ترجمه بهزاد جعفری.1380.قم: ناشر اسلامیه
7- تفصیل وسایل الشیعه الی التحصیل مسائل الشریعه- دورام این ابی فراس.قم: مکتب فقیه
8- سیری در نهج البلاغه (جلد 16 مجموعه آثار) شهید مرتضی مطهری
9- حماسه حسینی (جلد 17 مجموعه آثار) شهید مرتضی مطهری
10-  امر به معروف و نهی از منکر (جلد 20 مجموعه آثار) شهید مرتضی مطهری
11- اسلام و نیازهای زمان 2 و 1 (جلد 21 مجموعه آثار) شهید مرتضی مطهری
 

ب) مقاله: دین ما را کجا می برند. حسن محدثی- نشریه بازتاب اندیشه. دی 1385 شماره81