اسلام از چه طریقی توانگران را به ياري مستمندان ترغيب مي‌كند؟

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، محمدرضا يوسفى (1)؛ گستردگى و عمق فقر در جوامع مسلمان ضرورت طرح دقيق و علمى اين پديده را در حوزه‏هاى علمى ايجاب مى‏كند. وظيفه توانگران در برابر فقر محرومان و دامنه آن از منظر اسلام، يكى از مسائل قابل طرح در اين زمينه است. اين نوشتار مى‏كوشد با پيروى از روش علمى به بررسى اين موضوع بپردازد.

پديده فقر يكى از موضوعات مهم عصر ما در كشورهاى توسعه نيافته مى‏باشد. حضور اين پديده شوم به صورتى گسترده و پيامدهاى تلخ و ناگوار آن، ضرورت طرح عميق و علمى اين پديده و بررسى همه جانبه آن را مى‏طلبد.

پايين‌ترين سطح توسعه انساني در كشورهاي مسلمان

از آنجا كه 35 كشور از 45 كشور داراى پايين‏ترين سطح توسعه انسانى در سطح جهان، مسلمان مى‏باشند(2) بررسى ابعاد مختلف اين پديده براى متفكران مسلمان اهميتى دو چندان دارد.

اسلام به طور بنيادين با فقر در ستيز است

عقب ماندگى و فقر گسترده در جوامع مسلمان باعث‏شده تا عده‏اى تير اتهام را به سوى اسلام نشانه گيرند. متفكران مسلمان كه تعاليم دينى را در تعارض بنيانى با وضعيت جارى مسلمانان مى‏ديدند در دفاع از كيان اسلام به منابع دينى تمسك كرده، كتب و مقالات متعددى را به زبان‌هاى مختلف به رشته تحرير در آورده‏اند. هدف از مجموعه تحقيقات ياد شده بيان اين نكته بود كه اسلام به طور بنيادين با فقر در ستيز است.

به نظر مى‏رسد با توجه به گستردگى اين پديده در ميان جوامع مسلمان، متهم بودن اسلام - حداقل در بستر سازى اين شرايط - و وجود زواياى تاريك در جنبه‏هاى مختلف تحليلى آن زمان آن فرارسيده است كه اين موضوع در حوزه‏هاى علمى به صورتى عميق طرح شود تا در اين حوزه‏ها با استفاده از ابزارهاى متداول علمى و با نگرشى نظام‏وار و موشكافي‌هاى رايج و بالاخره بهره‏گيرى از توانايي‌هاى بالقوه اين پديده مورد بررسي قرار گيرد.

ضرورت در نظر گرفتن بابي مستقل براي فقر در كتب فقهي

تدوين كتاب و بابى مستقل براى بررسى ابعاد اين مساله و روشن نمودن ديدگاه دين در اين باره از اولين گام‌هاى اين حركت است و همانطور كه وجود كتاب‌هاى مستقل طهارة، صلاة، زكات، خمس و... باعث رشد اين ابواب شده‏اند، كتاب و بابى مستقل تحت عنوان فقر نيز مى‏تواند زمينه رشد اين مباحث را فراهم آورد.

گرچه از زمان قدما تا به امروز برخى از مباحث فقر در كتب فقهى بيان شده‏اند اما نكته اين است كه نگاهى مستقل به اين پديده وجود نداشته و برخى از مباحث آن به صورتى پراكنده در ابواب مختلف فقهى طرح شده است. با توجه به اهميت موضوع و گسترش مسائل نو ظهور جا دارد كه اين پديده از زاويه‏اى ديگر در بابى مستقل بررسى شود. تدوين و تبويب روايات اين باب - در كنار طرح مستقل مباحث فقر - نيز گامى محكم در جهت پيشرفت اين مباحث مى‏باشد.

سوالاتي كه مي‌توان در زمينه فقر مطرح كرد

برخى از سؤالاتى كه با طرح آنها مى‏توان زمينه تدوين باب مستقل فقهى را فراهم كرد عبارتند از: (3)
1 - تعريف فقر شرعى و مقايسه با تعريف اقتصادى آن
2 – ويژگي‌ها و معيارهاى فقر شرعى
3 - جايگاه شان در مفهوم فقر شرعى
4 - سطح مطلوب زندگى از نظر اسلام(حداقل‏هاى لازم زندگى از نظر اسلام)
5 - اسلام چه راه حل‌هايى را براى كاهش يا رفع فقر انديشيده است
6 - آيا به جز حقوق شرعى مرسوم، واجبات مالى ديگرى در اموال ثروتمندان مى‏باشد؟
7 - وظيفه دولت‏ براى مبارزه با فقر از نظر حكم و دامنه آن چيست؟
8 - وظيفه توانگران براى مبارزه با فقر از نظر حكم و دامنه آن چيست؟
9 - وظيفه فقيران براى مبارزه با فقر از نظر حكم و دامنه آن چيست؟
10 - رسالت عالمان دينى در برابر فقر محرومان چيست؟
11 - آيا فقرزدايى از اهداف نظام دينى است؟
12 - جايگاه فقر در ميان اهداف نظام دينى
13 - آيا مى‏توان ماليات‌هاى نوين با هدف فقرزدايى جعل نمود، در صورت امكان شرايط آن چيست؟
14 - تحت چه شرايطى فقرزدايى در تعارض با ساير اهداف از فهرست هدف‌هاى كوتاه مدت نظام دينى مى‏تواند حذف شود؟

اين سوالات و نظاير آن از جمله سؤالاتى هستند كه پاسخ روشن و مستند به آنها مى‏تواند ديدگاه اسلام پيرامون اين پديده را تبيين نمايد.

مراحل دستيابي به نگرش جامعه در خصوص فقر

دستيابى جامع به هر نوع نگرش و از جمله نگرش دينى درباره فقر نيازمند بررسى آن ديدگاه در سه مرحله زير دارد:
الف) تركيب منابع ثروت و نحوه توزيع دارايي‌هاى اوليه
ب) سهم عوامل توليد
ج) توزيع مجدد درآمدها

دو مرحله نخست‏به زمينه‏هاى پيدايش فقر مربوط شده و سومين مرحله نيز به مبارزه با فقر پس از شكل‏گيرى آن مى‏پردازد. هر تفكر اقتصادى بر اساس نوع نگرش و شرايط اقتصادى خويش، ابزارهايى ويژه براى مواجهه با مشكل فقر طراحى مى‏كند كه اين ابزارها از نظر مشروعيت و كارآمدى در يك سطح قرار ندارند. لذا بررسى نحوه مواجهه آن تفكر مى‏تواند جايگاه فقرزدايى را در آن انديشه نمايان سازد.

ديدگاه اسلام پيرامون مبارزه با فقر

اين نوشتار گامى كوچك در جهت تبيين جايگاه فقرزدايى در انديشه اسلامى(سومين مرحله) برداشته و سعى دارد ديدگاه اسلام را پيرامون دامنه مبارزه با فقر به دست آورد.

از ديدگاه دينى مى‏توان اين مبارزه را در سه حوزه بيان كرد: 1. حوزه وظايف توانگران 2. حوزه وظايف دولت 3. حوزه وظايف فقيران. در اين مقاله سعى شده وظايف توانگران تبيين شود.

پاداش اخروي يكي از راه‌هاي اسلام براي ترغيب توانگران به ياري مستمندان است

اسلام به گونه‏هاى مختلفى توانگران را به يارى مستمندان ترغيب كرده و پاداش‌هاى اخروى و كسب رضاى الهى را نتيجه دستگيرى آنان بر مى‌شمارد. دين تلاش مى‏كند با گشودن افقى وسيع‏تر از افق دنيا، انگيزه‏هاى معنوى را در مؤمنان شكل داده، نگرش آنان را تغيير دهد(4).

با شكل‏گيرى اين نظام انگيزشى شاهد مؤسسات خيريه فراوانى هستيم كه توسط متدينين و مؤمنان اداره مي‌شود و مشغول انجام خدمات اجتماعى بزرگى هستند.

گرچه ابزارهاى انگيزشى بخشى از مشكلات اجتماعى را حل مى‏نمايند اما به دو دليل نبايد در مقام سياستگذارى و برنامه‌ريزى بيش از حد روى آن تاكيد كرد.

همه مردم طعم ايمان را نمي‌چشند

اول اينكه، در جامعه اسلامى همه افراد طعم ايمان را نمى‏چشند و تقواى الهى در جانشان رسوخ نمى‏كند، لذا دامنه افق و نگرش آنان با همه تلاش‌هاى قرآن، از مرز ماديات و دنيا فراتر نمى‏رود.

گاهي عادت‌هاي مصرفي مانع ياري مستمندان مي‌شود

دوم آنكه، معمولا مردم سطح مصرف خويش را مطابق با دريافتي‌هايشان تنظيم كرده، پس از مدتى با آن سطح مصرفى خو مى‏گيرند. لذا پس از چندى، اگر به دلايلى درآمدشان كاهش يافت، به دليل شكل‏گيرى عادت‌هاى مصرفى نمى‏توانند به نسبت كاهش درآمد از مصرف خويش بكاهند، لذا سهم مصرف از درآمدشان افزايش مى‏يابد(5).

به اين ترتيب، بخشى از درآمدهاى آنان كه قبلا پس‏انداز شده يا در راه كمك و يارى مستمندان هزينه مى‏شد به مصرف خانوار اختصاص مى‏يابد. در نتيجه، به طور طبيعى انتظار مى‏رود با پديد آمدن دوره ركود، از كمك‌هاى داوطلبانه ثروتمندان به اقشار ضعيف كاسته شود.

با توجه به دلايل ياد شده، ابزارهاى انگيزشى به دليل داشتن ماهيت اختيارى از كارآيى لازم برخوردار نمى‏باشد و وظايف الزامي توانگران نيز بايد مورد توجه قرار گيرد.

 منبع:

 

نشریه نوسازی معنوی، مرکز قران و عترت سازمان بسیج دانشجویی- شماره یازدهم

 

ادامه دارد ...