حیات تفکرات دینی یا قبرستانی از اندیشه‌های متروک؟!

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»- فاطمه مقدمي؛ هر تفکر و اندیشه ای اعم از مسائل دینی و غیر دینی برای ادامه حیات در جوامع علمی یا عرفی، لازم است که تمهیداتی خاص را به کار گیرد تا بتواند کارآیی و حیات خود را در اذهان و تفکرات مردم حفظ نمايد.

بدین معنا که هر تفکر و اندیشه ای که در طول زمان به تجدید ساختار خود مبادرت نورزد و خود را نسبت به حملات و آسیب های وارد شده ترمیم نکند، در آینده ای نه چندان دور نه تنها کارآیی و اقبال خود را از دست می دهد، بلکه باعث مرگ و زوال آن اندیشه در جریان زندگی بشری خواهد شد.

تبیین مذکور شامل تمام فرضیات و نظریه های علمی و دینی می شود. بدان معنا که هر نظریه و ادعایی در طول زمان قابلیت دفاع از خود و توجیه عقلی مسائل خود را داشته باشد می تواند به جریان حیات و رشد خود ادامه دهد و در غیر این صورت، آن را باید در قبرستان اندیشه‌ها و فرضیه‌ها جست.

با توجه به همین امر می توان دانست که هر اندیشه دینی و یا تئوری مذهبی زمانی قادر به ادامه حیات خواهد بود که بتواند ساختار تعقلی خود را در طول زمان حفظ و ترمیم کند؛ در همین راستا همه ادیان الهی و تفکرات بشری در تلاشند تا با پاسخ گویی به شبهات نه تنها خود را تقویت کنند؛ بلکه از متروک شدن و آسیب پذیر شدن ساختار خویش جلوگیری کنند.

در همین راستا پاسخ گویی به شبهات از ضروریات عقلی هر اندیشه و مکتبی است تا بتواند در جامعه انسانی موقعیت و جایگاه خویش را حفظ کند.

در میان تمام هجمه هایی که وجود دارد پاسخ‌گویی به شبهات دینی از جدی ترین و اصلی ترین مباحث هر جامعه دینی است؛ چراکه جواب دادن به شبهات به منزله ادامه حیات و زنده بودن تفکر دینی خاصي است.

برای پاسخ گویی به شبهات دینی در ابتدا لازم است تا شناخت درست و صحیحی از چیستی و ساختار شبهه داشته باشیم تا بتوانیم در صدد پاسخ گویی به آن برآییم. پاسخ گویی به شبهات قبل از شناخت شناسی ساختار شبهه نه تنها کمکی در جهت پاسخ گویی به سوالات نمی کند، بلکه آن را مانند کلافی سر در گم نمایان می‌سازد.

شناخت ساختار شبهه در متن دین و چيستي آن کمک وافری در پاسخ گویی به آن خواهد داشت. حضرت امير (ع) در خطبه 38 نهج‌البلاغه در توضيح چيستي شبهه فرموده‌اند: «شبهه را به اين خاطر شبهه مي‌گويند كه شبيه حق است.»

 

از اين سخن حضرت نكته‌اي اساسي درباره ساختار شبهه آشکار مي‌شود و آن اين است كه از آن جهت به امري شبهه اطلاق مي‌شود كه خود را با حق آميخته و در حقیقت شبهه ملغمه ای از حق و باطل است.

واضح است امری که به طور مطلق و صددرصدی باطل و پوچ باشد، عقل از پذیرش آن امتناع می ورزد و لذا امر باطل براي مقبولیت عقلی و منطقي خود ناچار از حق جلوه دادن خود و درآميختگي ولو حداقلي با حق است.

 

با توجه به شناختی که دین از ساختار شبهه ارائه می دهد، می توان دانست پاسخ گویی به شبهات از دیدگاه دین نیز امری بدیهی و معقول است؛ چرا که با توجه به ساختار شبهه اگر نسبت به پاسخگویی آن بی توجهی شود پايه و اساس اعتقادات به مرور زمان از بين مي‌رود.
 

نکته قابل تامل آن است كه در دين نيز به پاسخ‌گويي به شبهات تاكيد فراوان وجود دارد تا آنجا که بر رده سني كساني كه شبهه براي ایشان مطرح می شود دقت خاص داشته است و تاكيد مي‌نمايد كه به شبهات جوانان پاسخ دهيد.

اين تاكيد بر پاسخ‌گويي به شبهات جوانان در سخن امام علي (ع) خطاب به امام حسن مجتبي (ع) به خوبي نمايان است كه مي‌فرمايند: «قلب جوان يك زمين باير است، هر چه در آن بكاريد مي‌رويد، شروع مي‌كنم براى تو آموختن كتاب و تأويل آن را و شريعت‏هاى اسلام و حكم‏هاى حلال و حرامش را در حالى كه براى آموزش تو از كتاب خدا به چيز ديگر نمي‌پردازم. بعد ترسيدم كه بر تو اشتباه شود، آنچه را كه مردم از روى خواهش‌ها و انديشه‏هايشان در آن اختلاف كرده‏اند، مانند عقايدى كه بر آنان اشتباه گرديده و مورد پسندم نبود. پيش من بهتر است از اينكه تو را به برنامه‏اى واگذارم كه بر آن از هلاكتت ايمن نيستم. اميدوارم خداوند تو را در اين برنامه به راه رشد موفق بدارد و به راه راست راهنمايى كند، پس اين وصيت را به تو نمودم.»

نکات موکد در متن این روایت ارزشمند آن است كه  به گروه سني جوانان و نوجوانان در مسئله پاسخ‌گويي به شبهات بايد دقت و اهتمام بیشتری مبذول داشت.

امام علی (ع) در گفتار خویش هشدار می دهند که باید علاج واقعه، قبل از مرگ کرد بدان معنا که باید پیش از آنکه جوان و نوجوان ما شبهه را از زبان دشمن بشنود و به آن تمايل پيدا كند و باطل جلوه‌گری حقیقت را داشته باشد به طرح و پاسخ‌گويي به شبهات پرداخت.

همچنین می توان از این حدیث گرانبها نتیجه گرفت كه پاسخ گويي به شبهه از آموزش‌هاي اصلي دين است و امام علي (ع) دين را از شبهات جدا نمي‌دانند؛ درنتيجه مي‌توان گفت پاسخ گويي به شبهه بخشي از دين است.

ادامه دارد ...