بومي شدن صنعت نفت و گاز؛ راهي براي گذر از تحريم‌ها

گروه علمي«خبرگزاري دانشجو»؛ لزوم کاهش وابستگی به واردات کشورهای مختلف با توجه به مزیت ها و کمبودهای خود در حوزه منابع طبیعی، سرمایه، نیروی کار و سایر منابع، تعاملات خود با دنیا را تعیین می کنند مثلا کشور چین که نیروی کار ارزان دارد، از این مزیت برای تولید ارزان انواع کالا و خدمات بهره میبرد و کمبود برخی منابع طبیعی خود را با صادرات این کالاها و خدمات جبران می کند.

 

تبادل دانش فنی و سرمایه در برابر صادرات منابع خام مانند نفت، گاز، فلزات بیشترین وابستگی صنایع نفت و گاز به واردات، در بخش های سرمایه، دانش فنی و تجهیزات لازم برای احداث واحدهای مختلف نفتی و گازی است.

 

استفاده از ابزارهای نوین تامین مالی، راه اندازی بورس نفت و فرآورده های نفتی، توسعه زنجیره های علم و فناوری در حوزه نفت، خریدهای داخلی دولت و خرید تضمینی، راهکارهایی هستند که به کاهش این وابستگی کمک می کنند.

 

بخش های ملی نشده صنایع نفت و گاز و سنگ های قیمتی هم نمونه دیگری است که برخی کشورهای در حال توسعه برای رشد و حرکت اقتصادی خود برگزیده اند.

 

کشور ایران به دلیل اهمیت جغرافیایی، سیاسی و ایدئولوژیک شرایط متفاوتی دارد و تعاملات آن با دنیا تابع متغیرهای بیشتری است و تنها، مزیت ها و کمبودها نیستند که میزان و نوع واردات و صادرات ایران را تعیین مي کنند، یکی از همین متغیرهای تعیین کننده، فشارهای اقتصادی و تحریم ها است.

طی چند سال گذشته، ردای اقتصاد بر قامت دشمنی های مستکبران خوش نشسته است و تحریم ها و مبارزات اقتصادی، جلوه کینه توزی دشمنان ایران بوده است به همین دلیل مستقل شدن کشور آرمانگرایی چون ایران در همه حوزه ها، به ویژه اقتصاد لازمه ادامه حیات و کاهش آسیب پذیری کشور است.

از جمله مصادیق این استقلال، تولید داخلی کالاها و خدمات اساسی مورد نیاز می باشد. ایران نباید نیازهای اساسی خود را از منابعی تامین کند که ممکن است به سادگی و به دلایل سیاسی قطع شوند.
 

وابستگی به واردات کالاها و خدمات موضوعی است که در همه حوزه های اقتصاد قابل بحث و بررسی است اما این نوشته به دنبال بررسی وضعیت صنعت نفت و میزان وابستگی آن به واردات و ارائه چند راهکار برای کاهش این وابستگی است.

 

دو حوزه قابل بررسی صنایع نفت و گاز شامل بخش های مختلفی می شود. چنانچه این بخش ها را به صورت زنجیره تبدیل نفت خام و گاز طبیعی به فرآورده ها و خدمات مختلف در نظر بگیریم، نفت خام ابتدا با ورود به پالایشگاه تبدیل به فرآورده هایی مي شود که بخش عمده آن ها در حوزه حمل و نقل (بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما) مصرف می شود و خدماتی چون جابجایی بار و مسافر را ایجاد می کند.

 

برش های سبک تر نفت خام زنجیره تبدیل به مواد جدید را ادامه می دهند و در واحدهای پتروشیمی به همراه گاز طبیعی و با طی فرآیندهایی، مواد اولیه صنایع پایین دستی پتروشیمی مانند اتیلن، پروپیلن و غيره را تولید می کنند.

 

گاز طبیعی هم یا در منازل به مصرف گرمایش می رسد و یا در صنایع به تولید برق، سیمان، شیشه و غيره می انجامد.

 

مقدار باقیمانده هم به مصرف واحدهای پتروشیمی می رسد، با این مقدمه از دو دیدگاه می توان به صنایع نفت و گاز نگاه کرد: نخست؛ صنعت نفت و گاز به عنوان عرضه کننده فرآورده های نفتی و خدمات حاصل از مصرف نفت و گاز، دوم؛ صنعت نفت و گاز به عنوان مصرف کننده سرمایه، نیروی کار، دانش فنی و تجهیزات برای احداث، راهبری واحدهای اکتشاف، استخراج، پالایش و پتروشیمی برای بررسی وضع موجود و میزان وابستگی کشور به واردات در حوزه نفت و گاز هم، باید از این دو رویکرد استفاده شود و پاسخ این دو پرسش معلوم شود.

 

چه میزان از فراورده هایی مانند نفت، گاز، بنزین، گازوئیل، مازوت، اتان، اتیلن، فرآورده های پتروشیمی و سایر کالاها و خدمات مانند حمل و نقل، برق، سیمان و سایر صنایع انرژی بر منبع خارجی دارند و از طریق واردات تامین می شوند؟

 

چه میزان از نیروی کار، سرمایه، فناوری، دانش فنی، تجهیزات و سایر ملزومات احداث واحدهای استخراج، پالایش و پتروشیمی وارداتی هستند و عرضه کننده داخلی ندارند؟

 

در پاسخ به پرسش نخست، نگاهی به مصرف فرآورده های نفتی و تولید آنها نشان می دهد مهمترین اقلام مورد نیاز کشور در داخل تولید می شوند.

 

به ویژه اینکه با اجرای طرح سهمیه بندی سوخت و هدفمندسازی یارانه ها مصرف این فرآورده های مهم کاهش یافته و یا رشد آنها متوقف شده است.

 

البته در برخی کالاهای غیر مهم مانند لوازم آرایشی، ایران وارد کننده فرآورده های زنجیره ارزش افزوده نفت است ولی چنین کالاهایی اولویت و اهمیت لازم برای صرف وقت و تولید بومی را ندارند.

 

اما پاسخ پرسش دوم نقطه ضعف اصلی صنعت نفت و گاز و وابستگی کشور به واردات در این حوزه را مشخص میکند.

 

در ادامه به چند نمونه برای روشن شدن موضوع اشاره می شود: نخست؛ در صنایع بالادستی نفت مانند استخراج و اکتشاف نقش شرکت ها و سرمایه گذاران داخلی بسیار ناچیز است و تعداد زیادی از میادین نفت و گاز کشور به وسیله پیمانکاران و شرکت های خارجی تامین مالی و بهره برداری می شوند و دانش فنی لازم نیز به داخل منتقل نمی شود. دوم؛ فناوری های پالایش نفت خام به ویژه شکست برش های سنگین هنوز به طور کامل بومی نشده است و احداث پالایشگاه های کشور تحت لیسانس شرکت های خارجی انجام می شود. سوم؛ بیش از 90 درصد تجهیزات مورد نیاز در صنایع بالادستی نفت از خارج وارد می شوند.

 

 

به این ترتیب به نظر می رسد نقطه ضعف صنایع نفت و گاز وابستگی به سرمایه، دانش فنی و تجهیزات خارجی است.

 

در شرایط فعلی کشور و گسترش دشمنی ها و تحریم ها اهمیت بومی کردن سرمایه، دانش فنی و تجهیزات در صنایع نفت و گاز بیشتر می شود.

 

از سوی دیگر این بهترین فرصت برای تکمیل زنجیره ارزش افزوده نفت و گاز به وسیله دانش و نیروی کار بومی و رهایی از مضرات وابستگی کشور به درآمدهای حاصل از فروش خام نفت است. درآمدهایی که یا با خرج شدن در بودجه موجب تورم می شوند و یا به دلیل ارزی بودن باعث رونق واردات و آسیب دیدن صنایع داخلی و اشتغال می شوند.

در ادامه به برخی راهکارها برای کاهش وابستگی به واردات سرمایه، دانش فنی و تجهیزات پرداخته می شود.

 

راهکارهاي سرمایه و استفاده از ابزارهای نوین تامین مالی برای گردآوری سرمایه لازم برای طرح های استخراج، پالایش و پتروشیمی می تواند وابستگی کشور به سرمایه گذاران خارجی را کمتر کند.

 

راهکارهایی مانند فروش اوراق مشارکت، فروش سهام پروژه، صکوک، پیش فروش نفت و فرآورده های نفتی و راه اندازی بورس نفت به عنوان بستر معاملات و تراکنش های مالی صنعت نفت از این دسته ابزارها هستند. دانش فنی برای بومی کردن دانش فنی صنایع نفت باید زنجیره ایده تا بازار یا به عبارتی دانشگاه تا صنعت را ایجاد و تکمیل كند.

 

 

پژوهشکده ها، پارک های علم و فناوری، صندوق های توسعه فناوری، صندوق های ضمانت فناوری و ... نهاد هایی هستند که می توانند فاصله دانشگاه تا صنعت را پر کنند.

 

در این حوزه پیاده سازی نقشه جامع علمی کشور و اجرای آیین نامه ها و سازوکارهای آن فرایند بومی کردن دانش فنی را تسریع می کند.

 

تجهیزات راهکارهای اصلی توسعه دانش فنی، منجر به ساخت تجهیزات هم خواهد شد اما اقداماتی مانند خرید تضمینی تولیدات شرکت های داخلی و خرید داخلی دولت و تأمین نیازهای آن از طریق شرکت های ایرانی ابزارهای اقتصادی و سیاستي ای هستند که علاوه بر اثرگذاری بر چرخه نوآوری صنعت نفت و گاز به شرکت های داخلی موجود هم جهت دهی می کنند و تأمین تجهیزات با استفاده از توان داخل را تسهیل می نماید. جمع بندی عمده ترین وابستگی صنایع نفت و گاز به واردات، وابستگی به سرمایه، دانش فنی و تجهیزات لازم برای احداث واحدهای مختلف نفتی و گازی است.

 

این وابستگی شدید در کنار افزایش تحریم ها و فشارهای اقتصادی اهمیت و اولویت بومی شدن این سه شاخه را بیشتر می کند. استفاده از ابزارهای نوین تأمین مالی، راه اندازی بورس نفت و فرآورده های نفتی، توسعه زنجیره های علم و فناوری در حوزه نفت، خریدهای داخلی دولت و خرید تضمینی، راهکارهایی هستند که به کاهش این وابستگی کمک می کنند.