جنگاوري علي(ع) در نبرد احزاب، سرنوشت اسلام را تعيين كرد

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ يكي از وظايف ما مسلمانان، شناسایی مصداق های حق و باطل در طول تاریخ  و درک چگونگی عملکرد باطل است. به مناسبت سالروز وقوع غزوه خندق سعی در فهم رفتار دشمنان اسلام و از جمله یهودیان و استراتژی‌های پیامبر در مقابل آنها داریم.

امروز شاید مصداق های دشمنان اسلام تفاوت پیدا کرده باشد، اما هم چنان یهودیان در مقابل مسلمانان کارشکنی و سنگ اندازی می‌کنند و دشمنان اسلام همان حربه هایی را به کار می‌برند که کفار و یهود در مقابل پیامبر اسلام به کار می بستند. ملتی عاقل است که باطل را به خوبی بشناسد و در این میان به حق تمسک جوید و با توسل به سنت‌های الهی باطل را مفتضحانه از حیّز انتفاع ساقط کند.

جمعى از يهوديان از جمله: سلّام‌بن‌أبى‌الحقيق و حيىّ‌بن‌أخطب و كنانة‌بن‌ربيع‌بن‌أبى‌الحقيق و سلّام‌بن‌مشكم (از قبيله بنى نضير) و هوذة‌بن‌قيس و أبوهمان كسانى كه جنگ «أحزاب» را به راه انداختند، رهسپار مكّه شدند و بر قريش فرود آمدند و آنان را به جنگ با رسول خدا (ص) فرا خواندند و گفتند: ما هم در جنگ با محمد با شما همداستان مى‏شويم تا او را از ميان برداريم.

قريش به ايشان گفتند: «راستى شما كه أهل كتاب پيشين هستيد و درباره اختلاف ما و محمّد بصيرت داريد و مى‏توانيد نظر بدهيد آيا دين ما بهتر است يا دين او؟» گفتند: «دين شما از دين او بهتر است و شما از وى به حقّ نزديكتريد.»

قريش از پاسخ ايشان شادمان شدند و در جنگ با رسول خدا و همكارى با يهوديان نشاط يافتند و با آنان قرار همكارى و همراهى گذاشتند. سپس مردان يهود، از نزد قريش بازآمدند و با قبيله «غطفان» و قبيله «بنى سليم» نيز تماس گرفتند و آنان را نيز با رشوه يك سال محصول خيبر با خود همراه ساختند.

جنگ خندق یا احزاب را می توان از جنبه دشمن شناسی یکی از مهم ترین جنگ های طول تاریخ اسلام دانست؛ چرا که سه گروه یهود و کفار و منافقین در جنگ با رسول خدا هم‌داستان شده اند. با بررسی هرکدام از این احزاب می توان به نتایج با اهمیتی در رابطه با دشمن شناسی رسید. در جنگ احزاب کار بر مسلمانان بسیار سخت شده بود که؛ چرا نه تنها از هر سو تحریم شده بودند بلکه شدت تنگنا به آن جا رسیده بود که در تاریخ آمده است:

نزديك به يك ماه بود كه مسلمانان و مشركان در برابر هم ايستاده بودند و جنگى جز تيراندازى و محاصره در كار نبود، اما چون كار گرفتارى مسلمانان به سختى كشيد، در اين موقع بود كه در دل مؤمنان نسبت به خدا و رسول خدا گمان‌ها پيدا شد و نفاق منافقان آشكار گشت و «معتّب بن قشير» (از طايفه بنى‌عمروبن‌عوف) گفت: «محمّد ما را نويد مى‏داد كه گنج‏هاى خسرو و قيصر را مى‏خوريم، اما امروز جرأت نمى‏كنيم كه براى قضاى حاجت بيرون رويم» و «أوس بن قيظىّ» (از بنى‌حارثة‌بن‌حارث) با حضور مردانى از قوم خود گفت: «اى رسول خدا! خانه‏هاى ما در خطر دشمن است، ما را اذن ده تا به خانه‏هاى خود كه در بيرون مدينه است بازگرديم.»

رسول خدا در خارج از شهر با کفار قریش و یهودیان در گیر بود و در داخل شهر مدینه با یهودیان بنی قریضه که عهد شکنی کرده بودند.‏ صاحب طبقات مى‏نويسد كه رسول خدا «سلمة بن أسلم» را با دويست مرد، و «زيد بن حارثه» را با سيصد مرد فرستاد، تا مدينه را پاسدارى كنند و آوازها به تكبير بردارند، چه از ناحيه «بنى قريظه» بر زنان و كودكان ايمن نبود.

راه نجات مسلمانان و آینده اسلام مثل گذشته در دستان گره‌گشای علی (ع) نهفته بود، تا آن‌جا که وقتی حیدر کرار پا به میدان جنگ گذاشت سرنوشت و استراتژی جنگ کاملا تغییر کرد.

در طبقات مى‏نويسد كه رؤساى مشركين به نوبت به معركه مى‏آمدند. روزى أبوسفيان‌بن‌حرب با همراهان خويش. روزى خالد بن وليد. روزى عمرو بن عاص. روزى هبيرة بن أبى وهب مخزومى. روزى ضرار بن خطّاب فهرى. اينان گاه پراكنده و گاه با هم در پيرامون «خندق» اسب مى‏تاختند و با اصحاب رسول خدا زد و خورد مى‏كردند و تيراندازان خود را پيش مى‏داشتند تا تيراندازى كنند.

شيخ مفيد در ارشاد مى‏نويسند، رسول خدا و مسلمانان همچنان در محاصره دشمنان بودند و جنگى در كار نبود، تا آن كه سوارانى از قريش از جمله: عمرو بن عبدودّ كه او را با هزار سوار برابر مى‏دانستند، عكرمة بن أبى جهل، هبيرة بن أبى وهب و ضرار بن خطّاب بن مرداس.

«عمرو‌بن‌عبدود» كه روز بدر جنگ كرده و زخمى شده و از شركت در جنگ أحد بازمانده بود و روز خندق براى اين كه حضور خود را نشان دهد، خود را نشاندار ساخته بود، هماورد خواست و على(ع) جنگ با وى را آماده گشت.

در تمام اين مدّت على‌بن‌أبى‌طالب (ع) بپا مى‏خواست تا به جنگ وى رود، امّا رسول خدا(ص) به او دستور توقّف مى‏داد، تا شايد ديگرى بجنبد، ليكن از بيم «عمرو» و كسانى كه همراه وى از خندق جهيده بودند كسى از مسلمانان پيش نتاخت و چون اين وضع به طول انجاميد، رسول خدا (ص) على را فرمود: نزديك بيا و چون نزديك آمد، عمامه از سر خويش برگرفت و بر سر على نهاد و شمشير خود را نيز به وى داد و گفت: اكنون دست به كار شو. سپس گفت: خدايا ياريش ده.

جابر مى‏گويد: ميان على و «عمرو» گرد و غبارى برخاست كه ديگر آن دو را نمى‏ديدم، تا از ميان گرد و غبار صداى تكبيرى شنيدم و دانستم كه على پيروز شده و «عمرو» را كشته است.

همراهان «عمرو» رو به گريز نهادند و اصحاب رسول خدا با شنيدن تكبير على پيش تاختند تا ببينند چه پيش آمده است. در اين ميان «نوفل‌بن‌عبد‌اللّه» را در ميان خندق ديدند كه اسبش نمى‏تواند از خندق بيرون جهد و او را سنگباران مى‏كردند. نوفل مى‏گفت: اگر مى‏كشيد به صورتى بهتر از اين بكشيد، يكى از شما فرود آيد تا با وى نبرد كنم. على پايين رفت و او را نيز بكشت و ديگران گريختند.

به روايت ديگر مفيد أبوبكر بن عيّاش گفت: على ضربتى زد كه ضربتى مبارك‌تر و عزّت‌بخش‌تر از آن در اسلام نبود و ضربتى به على زده شد(ضربت ابن ملجم)كه ضربتى نامبارك تر و بداثرتر از آن در اسلام پيش نيامد .... و كشته شدن «عمرو» و «نوفل بن عبد اللّه» به دست علي، سبب هزيمت ‏مشركان گرديد و رسول خدا بعد از كشته شدن اينان گفت: اكنون ما به جنگ ايشان خواهيم رفت و ايشان به جنگ ما نخواهند آمد.1

به روايت صاحب مواقف رسول خدا گفت: «لضربة علىّ خير( أو أفضل) من عبادة الثقلين»؛ ضربه علی بهتر یا برتر از عبادت ثقلین است.

و در مستدرك آمده است كه پيامبر(ص) فرمودند: «لمبارزة علىّ لعمرو أفضل من أعمال أمّتي إلى يوم القيامة»؛ مبارزه علی با عمروبن عبدود از اعمال امتم در روز قیامت برتر است.

در روايتي ديگري از مفيد به نقل از مداينى آمده است، چون خبر كشته شدن «عمرو» به خواهرش رسيد و دانست كه على او را كشته است، گفت: «اى بنى عامر! چه افتخارى از اين بالاتر كه برادرم، به دست هماوردى بزرگوار به قتل رسيده است، آنگاه اشعارى به همين مضمون در مرثيه برادر و ستايش على(ع) گفت.2

جنگ علی (ع) با عمر وبن عبدود سرنوشت جنگ را تغییر داد نکته قابل توجه در مطابقت جنگ احزاب با وضعیت کنونی مسلمانان را شاید بتوان در داستان معجزه رسول خدا با سلمان دانست.

ابن اسحاق مى‏گويد: «از قول سلمان فارسى خبر يافته‏ام كه گفت: در ناحيه‏اى از خندق به كار كندن سرگرم بودم كه سنگى بزرگ پيش آمد و كار مرا دشوار ساخت، رسول خدا كه نزديك من بود و ديد كه هر چه مى‏زنم آن سنگ از جا كنده نمى‏شود، فرود آمد و كلنگ را از دست من گرفت و سه بار به سنگ زد كه هر بار برقى جهيد. با برق اول، يمن و با برق دوم، شام و مغرب زمين و با برق سوم، مشرق زمين را براى من فتح كرد.

گفتم: اى رسول خدا! پدر و مادرم فداى تو باد، اين برقى كه در موقع كلنگ زدن شما از اين سنگ مى‏جهيد چه بود؟ گفت: مگر تو هم آن را ديدى؟ گفتم: آرى، گفت: خداى متعال با برق نخستين، كشور يمن و با برق دوم، شام و مغرب زمين و با برق سوم، مشرق زمين را براى من فتح كرد.» 3

اکنون که تمام جهان بر ضد مسلمانان و منافع آنان همداستان هستند و سعی در شکست مسلمانان دارند باید منتظر فرج فرزند علی (ع) بود که بتواند با سرپرستی و یاری مسلمانان جنگ احزاب کنونی را پیروز کند.

پی نوشت ها :

1. ارشاد مفيد، صفحه 47- 48
2. دلائل الصدق، جلد 2، صفحه 175. به نقل از مستدرك، جلد 3، صفحه 32
3. سيره ابن هشام، جلد 3، صفحه 228- 230، چاپ مصطفى الحلبى، سال 1355 ه. م.