پشت پرده ازدواج امام جواد (ع) و ام الفضل چه توطئه‌اي نهفته بود؟

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، زينب صارم، شهادت امام جواد (ع) در اوایل خلافت معتصم عباسی رخ داد؛ مورخین مسلمان اعتقاد دارند که شهادت امام جواد (ع) پس از پیروزی ایشان در مجلس بحث و مناظره ای بود که در مجلس معتصم بین امام جواد (ع) و دیگر علمای درباری اتفاق افتاده بود.

جریان این مناظره علمی، مربوط به سارقی است که قرار بود به حکم معتصم بر وی حد جاری شود. به همین جهت فقها را در مجلسی جمع کرده بود و از فقهای حاضر در جلسه سوال کرد كه چه حدی از دست باید قطع شود؟

ابن ابی داود پاسخ داد از مچ؛ چرا که دست اطلاق بر انگشت‌ها و كف دست مى‏شود تا مچ و خداوند در آيه تيمم نيز مي‌فرمايد: «فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ»‏ حرف او را گروهى از دانشمندان قبول كردند. 

 يك دسته ديگر گفتند: بايد تا آرنج قطع شود؛ چرا که خداوند می فرماید:« وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ‏» در مورد وضو گرفتن مي‌فرمايد: دست‌هاى خود را تا آرنج معلوم بشوئيد. دست شامل تا آرنج مى‏شود.             

درهمین مجلس معتصم نظر امام جواد (ع) را نیز جویا شد و ایشان را به خدا سوگند داد تا دستور خود را بگوید امام جواد (ع) در جواب تقاضای معتصم فرمود: «اكنون كه قسم دادى ميگويم كه اينها بر خلاف دستور پيامبر اكرم مي‌گويند، زيرا دست دزد بايد از آخر انگشتان قطع شود كف دست باقى بماند. گفت: به چه دليل؟ فرمود: به دليل فرمايش پيغمبر اكرم كه فرموده است: «سجده بر هفت موضع انجام مى‏شود صورت و دو دست و دو زانو و دو پا» اگر دستش را از مچ يا آرنج قطع كنند ديگر دستى نخواهد ماند تا سجده نمايد خداوند در اين آيه ميفرمايد:«أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ‏» سجده‏گاه‌ها مخصوص خدا است. منظورش همين هفت موضع است كه با آن سجده مي‌كنند «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً» آنچه اختصاص به خدا داشته باشد قطع نمي‌شود.

معتصم با شنیدن استدلال های متفاوت رای امام را پذیرفت و دستور داد دست دزد از انگشتان قطع شود؛ پس از چند روز سعایت کنندگان به نزد معتصم رفتند و به وی از باب خیر خواهی گفتند زمانی که تمام دانشمندان و علمای مملکت را در مجلسی جمع می‌کنی که منشیان و درباریان حضور دارند و در این میان تنها سخن فردی را می پذیری که گروهی از مردم برای وی مدعی مقام خلافت و امامت هستند خود را ضایع کرده ای؛ چرا که مردم و وزیران متوجه خواهند شد که تو شایسته مقام خلافت نیستی.

همسری که قاتل شد

پس از آن معتصم با تحریک و تطمیع ام الفضل که همسر امام جواد(ع) و دختر مامون بود، وی را به مسموم کردن امام ترغیب کرد وآن حضرت را به شهادت رسانیدند. در برخی از تواریخ آمده است که ام الفضل پس از انجام دادن این جنایت مورد لعن و نفرین امام جواد(ع) قرار گرفت و پس از ایشان به مریضی و فقر شدیدی دچار شد.

هدف از مطرح کردن این وقایع تاریخی بررسی کردن سه محور برای شناخت زندگی امامان معصوم (ع) است.

 بستر اول در شناخت امام جواد (ع) را می‌توان مفاهیم ناب و کلی دانست که در بیان مقام و شان امامت در کتب حدیثی شیعه آمده‌است که به عنوان نمونه می توان به موضوع علم و قدرت امام در کتاب اصول کافی، باب حجت اشاره کرد.

بستر دوم برای شناخت امام جواد(ع) وجود ادعیه ها و زیارت نامه هایی از قبیل جامعه کبیره و زیارت امین الله است که می توان با صفات و ویژگی های امام از دیدی دیگر آشنا شد.

و بستر سوم نگاه به زندگانی سیاسی- تاریخی- اجتماعی آن بزرگوار است، مانند همین مجلس مباحثه كه در آن علم لدنی و الهی آن حضرت مشخص و آشکار می شود، یا صفات جود و بخشش ایشان که بین عامه و خاصه زبان زد است.

اما برخی از جنبه های زندگانی اهل بیت که بسیار برای زندگانی روزمره شیعیان مفید فایده است و باید محل تفکر و تعمق قرار گیرد متاسفانه یا از دیده ها پنهان مانده است یا صرفا نگاهی عاطفی به آن می شود.

برای نمونه می توان به ماجرای شهادت امام جواد (ع) توسط ام الفضل اشاره کرد؛ در حال حاضر تنها به این واقعه یا تنها از جنبه تاریخی نگاه می شود یا رویکردی سیاسی از جنبه دشمنی عباسیان با آل علی (ع) پرداخته می شود و یا اینکه در روضه ها از آن بهره جسته می شود.

اما بايد گفت می توان با نگاه و رویکرد دیگری نیز به رابطه ام الفضل و امام جواد (ع) و مسئله شهادت ایشان نیز نظر کرد که برای زندگانی در جریان و ملموس روزمره ما نیز کاربردی و راهگشا باشد.

بی شک همگان می‌دانند كه ازدواج ام الفضل، دختر مامون با امام جواد (ع) وصلتی اجباری و ناخواسته بوده است؛ و پس از آن نیز به شهادت حضرت منجر شده است. دقیقا همین اتفاق و شرایط نیز در زندگانی امام حسن مجتبی (ع) رخ داده که ایشان توسط همسر ملعون خویش مسموم شده و به شهادت رسیده اند.

نگاهی ساده تر و عملی تر به زندگانی امامان معصوم آن است که زندگانی آن بزرگواران نیز مانند انسان های عادی و معمولی با شکست ها و ناکامی های جدی رو به رو شده است. هیچ کس نمی تواند ادعا کند ازدواج تحمیلی با فردی چون ام الفضل یا جعده یک شکست نیست؛ هرچند شاید برخی این نوع نگاه و بررسی را خوش نداشته باشند و سعی کنند شان امام را والاتر از تحمل رنج و اندوه و شکست بدانند، اما واقعیت آن است که زندگانی امامان معصوم (ع) نیز همراه با ناملایمات زندگی بشری بوده است، از تبعید های اجباری، بی احترامی ها و حرمت شکنی ها گرفته تا از دست دادن فرزند جوان و داشتن همسران نامناسب و بد طینت.

اما با تمام شباهت هایی که زندگانی امام جواد (ع) به زندگی عادی و معمولی همه انسان ها دارد و حتی سخت تر چرا با بردن و یاد امام جواد (ع) هیچ کس به یاد یک شکست، در ازدواج آن بزرگوار نمی‌افتد؟ چرا امام جواد را همگی با اخلاق و کرامت انسانی به خاطر می آورند؟ در حقیقت چرا حقیقت زندگانی امام جواد (ع) با ازدواج نامناسب و تحمیلی با شکست رو به رو نمی شود؟

حقیقت این است که سختی ها و ناملایمات در زندگانی ائمه معصومین (ع) و خصوصا امام جواد (ع) آن بزرگواران را از این موضوع غافل نمی‌کند که برای هدف و آرمان بزرگتری پا به این جهان گذاشته اند؛ در حقیقت آنچه که باید در زندگانی آن بزرگواران سرلوحه زندگی شیعیان قرار بگیرد آن است که با وجود تمام مشکلات معیشتی و خانوادگی فراموش نکنند برای هدفی بزرگ‌تر خلق شده اند.

امام جواد (ع) با وجود فردی بد طینت و خبیث در کنار خود، از جنبه غنای وجودی تا آن جا برجسته بود که اجازه نداد این موضوع سدّی برای خداپرستی ایشان شود.

هرچند برخی صحبت این گونه از شان و جایگاه امام جواد را سخیف و ناروا می دانند و جایگاه امام را والاتر از حدی می دانند که بخواهد از امر دنیایی تاثیر بپذیرد، اما این واقعیت انکار ناکردنی است که، برخی از مردم هنگام مواجه شدن با یک معضل جدی، اعتقادات و ایمان خود را به دلیل سختی شرایط از دست می دهند اما حقیقت آن است که می توان با نگاهی ملموس‌تر به زندگانی اهل بیت دانست دنیا برای هیچ کس محل آرامش نیست و هرکه مقام والاتری دارد جام بلا بیشترش می دهند.

می توان یکی از دلایل آسان شدن مصیبت ها و آلام دنیا را نزد ائمه معصومین بی رغبتی به دنیا دانست چنان چه در ابتدای دعای ندبه آمده است:« بعد از آن که با آن ها رعایت زهد را در دنیای پست شرط کردی ... و دانستی که آنان به عهد خود وفا می‌کنند پس آنان را مقرب کردی و ملائکه را بر آنان نازل کردی»

 

و امام علی (ع) در جايي ديگر زهد را این گونه تعریف می کنند:« تمام زهد بين دو كلمه از قرآن است خداوند سبحان فرمود: «تا بر آنچه از دستتان رفته تأسف مخوريد، و بر آنچه به شما رسيده شاد نگرديد». پس آن كه بر گذشته اندوه نخورد، و بر آينده شاد نگردد هر دو جانب زهد را يافته»‏
 
منابع:
زندگانى حضرت جواد و عسكريين(ع)/ ترجمه بحار الأنوار/ صفحه 6
دعای ندبه :«بَعْدَ أَنْ شَرَطْتَ عَلَيْهِمُ الزُّهْدَ فِي دَرَجَاتِ هَذِهِ الدُّنْيَا الدَّنِيَّةِ وَ زُخْرُفِهَا وَ زِبْرِجِهَا فَشَرَطُوا لَكَ ذَلِكَ وَ عَلِمْتَ مِنْهُمُ الْوَفَاءَ بِهِ فَقَبِلْتَهُمْ وَ قَرَّبْتَهُمْ وَ قَدَّمْتَ لَهُمُ الذِّكْرَ الْعَلِيَّ وَ الثَّنَاءَ الْجَلِيَ‏ وَ أَهْبَطْتَ عَلَيْهِمْ مَلاَئِكَتَكَ وَ كَرَّمْتَهُمْ بِوَحْيِكَ وَ رَفَدْتَهُمْ بِعِلْمِكَ وَ جَعَلْتَهُمُ الذَّرِيعَةَ (الذَّرَائِعَ) إِلَيْكَ وَ الْوَسِيلَةَ إِلَى رِضْوَانِكَ‏... »