نقش روزه در آزادي معنوي انسان

اثرات تربيتى، اجتماعى و بهداشتى روزه چيست؟

جواب: روزه ابعاد گوناگونى دارد و آثار فراوانى از نظر مادى و معنوى در وجود انسان مى‏گذارد كه از همه مهمتر «بعد اخلاقى» و فلسفه تربيتى آن است.

فلسفه تربيتي روزه در صورتي قابل درك خواهد بود كه ما بر ضرر انساني اسارت در خود و تمنيات نفساني واقف، و با نقش و اهميت آزادي معنوي در شكل گيري خود انساني آشنا باشيم.

روزه قادر است ما را از خودپرستي و اسارت در خود و خواسته هاي نفساني برهاند و به انسان حريت و آزادگي ببخشد و مرتبه انساني او را تقويت كند.

به هر ميزان كه انسان اسير خواهش هاي نفساني خود طبيعي است، به همان ميزان از اختيار و انسانيت ضعيف تري برخوردار است و در مقابل به هر ميزان كه بر درجات آزادي معنوي انسان افزوده مي شود، بر درجات اختيار و انسانيت او نيز افزوده خواهد شد.

ماه رمضان ماه آزادسازي خود حقيقي از تمنيات نفساني، زياده خواهانه و اسارت بخش خود طبيعي است.

انسان با تقويت اراده و اختيار انسان مي شود و با عبادت و پرستش خداي به كمال مي رسد.

ما در ماه رمضان قادر خواهيم بود با روزه گرفتن و امساك از تمايلات نفساني و استفاده از برنامه هاي جامع عبادي و معنوي، هم بر درجات انساني خود بيفزاييم و هم به مراتبي از كمال و قرب به خداي نايل آييم.

در آموزه هاي ديني به آثاري در مورد روزه اشاره شده است كه بايد توجه داشته باشيم اين آثار در نهايت و به صورت كلان، به همان تقويت آزادي و معنويت در انسان خواهد انجاميد.

آثار ذكر شده عبارتند از:

1. اثرات تربيتى و روان شناختى روزه:

1-1. تلطيف روح‏

روح انسان در تدبير بدن است و بدن بدون تدبير روح، مانند كشتى بدون ناخدا است.

در ماه مبارك رمضان به دليل امساك از خوردن و آشاميدن و محدود كردن آن به ساعاتى مشخص و نيز كنترل حواس مانند چشم و گوش و تمامى مجارى ورود اطلاعات به درون ذهن انسان فراغت روح و نفس انسانى بيشتر فراهم شود.

فعاليت روح براى پرداخت به امور مادى و دنيوى كاهش مى‏يابد و امكان پرداخت به امور معنوى بيشتر مى‏شود در نتيجه روح از لطافت بيشترى برخوردار مى‏گردد.

2-1. تقويت اراده‏

يكى از آثار تربيتى روزه اين است كه به حكومت عادت و شهوت بر انسان پايان مى دهد و انسان را از بردگى تمنيات نفسانى رها مى سازد.

خـطـرنـاكـتـرين و بدترين حكومت ها، حكومت عادت بد و بندگى نفس است؛ چرا كه يك اعتياد كوچك - مانند اعتياد به سيگار - به عزت نفس انسانى لطمه جبران ناپذير وارد مى سازد چه رسد بـه اعـتـيـادهاى ديگر.

انسان آزاد كسى است كه هيچ نوع عادت نامطلوبى بر او حكومت نكند و با اراده آهـنـيـن خـود حكومت هر نوع عادتى را سركوب سازد و يك چنين آزادگى و كمال روحى به مقاومت و پايدارى نيازمند است كه روزه پديد آورنده آن است.

خداوند برنامه روزه دارى را به گونه‏اى تنظيم كرده است كه انسان بايد در ساعت مقررى از خوردن و آشاميدن امساك كند و در يك ساعت خاصى آزادانه بخورد و بياشامد و از لذت‏هاى حلال استفاده كند.

ملزم شدن انسان‏ها به اجراى دقيق اين برنامه و تكرار آن طى يك ماه، تمرين بسيار مناسبى است براى عادت دادن نفس به امورى غير از آنچه در ماه‏هاى ديگر عادت كرده بود و اين عمل قطعاً عزم و اراده انسان را تقويت مى‏كند.

3-1. كنترل غرايز و تعديل آنها

روزه‏دار بايد در حال روزه - با وجود گرسنگى و تشنگى - از غذا و آب و نيز ساير لذات از قبيل لذت جنسى چشم پوشى كرده و عملا ثابت كند كه او همچون حيوانات، در بند اصطبل و آب و علف نيست؛ او مى‏تواند زمام نفس را به دست گيرد و بر هوس‏ها و شهوات خود مسلط شود و اين امر باعث مى‏شود كه غرايز به كنترل او در آيد و علاوه بر اين در بهره ورى از آنها تعديلى به وجود آيد.

خلاصه اينكه روزه انسان را از عالم حيوانيت ترقى داده و به جهان فرشتگان صعود مى‏دهد.

تقوا و پرهيزگارى در تربيت اخلاق اسلامى يك مسلمان نقش بسيار مهمى دارد و براى رسيدن به اين صفت شايسته است كه بهترين عبادت در ماه صيام، مبتنى بر آن است كه خداوند مى‏فرمايد: «لعلكم تتقون» كه نتيجه و علت غايى روزه، تقوا از محارم الله است.

وقتى پيامبر(ص) در خطبه «شعبانيه» فضايل ماه رمضان و روزه را برشمرد، اميرمؤمنان على(ع) پرسيد: بهترين اعمال در اين ماه چيست؟ در پاسخ پيامبر(ص) فرمود: «الورع عن محارم الله»؛ «پرهيز و اجتناب از معاصى و گناهان است.»

بنابراين روزه عامل بازدارنده از گناه و عامل سركوب كننده نفس عصيانگر است كه روزه دار با انجام دادن اين دستور الهى به نحو احسن روح تقوا و پرهيزگارى را در خويش زنده مى‏كند؛ زيرا كه با روزه و در ماه مبارك رمضان، اصلاح نفس و تربيت آن و تقوا پيشه كردن به مراتب آسان‏تر است؛ زيرا گرسنگى و ديگر محروميت‏هاى روزه، شعله‏هاى سركش غرايز حيوانى و هواهاى نفسانى را خاموش مى‏سازد.

به عبارت ديگر روزه، شكم را - كه منبع همه فتنه‏ها و مصدر همه شرهاست - كنترل مى‏كند؛ زيرا هرگاه شكم از حرام و شبهه پر شد، شهوت تحريك مى‏شود و خواهش‏هاى باطل و تخيّلات عاطل در نفس خطور مى‏كند؛ چنان كه در حديث است: «انى اخاف عليكم من البطن والفرج»؛ و شهوت فرج از شهوت بطن ناشى مى‏شود. اگر شكم عفيف باشد و به قدر ضرورت اكتفا كند و از حرام و شبهه اجتناب نمايد، بدون شك فرج نيز عفيف مى‏شود و هرگاه هر دو عفيف شد حيات دل - از صفا و جلاى باطن - حاصل خواهد شد.

4-1. تقويت روحيه ايثار و نوع دوستى‏

انسان موجودى است اجتماعى و انسان كامل كسى است كه در همه ابعاد وجودى رشد كند.

روزه گرفتن بعد اجتماعى انسان را در كنار ساير ابعاد رشد مى‏دهد؛ اما چگونه و با چه مكانيزمى؟

شكى نيست كه روزه يك درس مساوات و برابرى در ميان افراد اجتماع است. با انجام دادن اين دستور مذهبى، اولا افراد متمكن هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس درمى‏يابند و هم به دنبال آن درك، به اين نتيجه مى‏رسند كه بايد به فكر بيچارگان و محرومان بود.

البته ممكن است با توصيف حال گرسنگان و محرومان، سيران را متوجه حال گرسنگان ساخت؛ ولى اگر اين مسئله جنبه حسى و عينى پيدا كند؛ اثر بيشترى دارد و روزه به اين موضوع مهم اجتماعى رنگ حسى مى‏دهد و اگر اين بعد اجتماعى انسان رشد كند، نسبت به همنوعان خود بى تفاوت نمى‏شود و دردهاى فراگير اجتماعى (مانند فقر و گرسنگى) را حس مى‏كند و مصداق اين سخن حكيمانه سعدى مى‏شود كه:

بنى آدم اعضاى يك پيكرند      كه در آفرينش ز يك گوهرند     
 چو عضوى به درد آورد روزگار   دگر عضوها را نماند قرار   

روزه زنده كننده عواطف انسانى است؛ افـراد ثروتمند و متمكن كه در طول سال بر سر سفره هاى رنگين مى نشينند و از افراد گرسنه كه در طـول سـال بسان روزه داران تا شب گرسنه مى مانند بى خبرند، با روزه گرفتن و گرسنگى سـراسر روز به ياد چنين افرادى افتاده و از درد دل آنها آگاه مى شوند و در نتيجه روح و روان آنها تـجليگاه عالى ترين عواطف انسانى مى گردد و به فكر كم كردن فاصله طبقاتى و برطرف ساختن نيازمندي هاى طبقه مستمند مى افتند.

چه خوب است كه طبقه مرفه از طريق اين عبادت طعم گرسنگى و تشنگى را بچشند، سپس به فكر رفع نيازمندى طبقه اى افتند كه هرگاه به همان حال بمانند و آتش خشم آنها شعله ور شود، هـمه چيز را مى سوزانند و زندگى را نابود مى سازند.

روزه ماه رمضان نمودارى از مساوات و اتحاد اسـت؛ زيـرا در ايـن ماه تمام طبقات -اعم از مرفه و غير مرفه - به تمنيات نفسانى پشت پا زده و هماهنگ مى شوند.

به راستى اگر كشورهاى ثروتمند جهان و اغنيا، چند روز از سال روزه بدارند و طعم گرسنگى را بچشند، باز هم اين همه گرسنه در جهان خواهد بود؟! آيا ميليون‏ها انسان با سوء تغذيه و كمبود مواد غذايى مواجه خواهند بود؟!

2. اثرات بهداشتى و درمانى روزه:

بدون ترديد در طب امروز و طب قديم، اثر معجزه آساى امساك در درمان انواع بيمارى‏هاى جسمانى و روانى به اثبات رسيده است؛ عامل بسيارى از بيمارى‏هاى جسمانى، زياده روى در خوردن غذاهاى مختلف است.

پيامبر خدا(ص) فرمود: «المعدة بيت كل داء و الحمئة رأس كل دوا»؛ «معده مركز و خانه هر دردى است و پرهيز و اجتناب (از غذاهاى نامناسب و زيادخورى) اساس و رأس هر داروى شفا بخش است».بحارالانوار، ج 14، ص

همان‏طور كه منشأ بسيارى از بيمارى‏هاى روانى، افكار غلط، سوء ظن، گناه و شناخت غير معقول و غير منطقى است و روزه هم در خوردن و آشاميدن برنامه‏اى خاص را ارائه مى‏دهد و با ايجاد محدوديت هايى، معده و دستگاه گوارشى را تقويت مى‏كند و هم با كنترل افكار، اجتناب از گناه روان انسان را از آلودگى‏ها باز مى‏دارد.

به عبارت ديگر روزه زباله‏ها و مواد اضافى و جذب نشده بدن را مى‏سوزاند و در واقع بدن را «خانه تكانى» مى‏كند و روح را با تلاوت قرآن و خواندن ادعيه ويژه تقويت مى‏كند و خلاصه اينكه با روزه، سلامتى جسمانى و روانى انسان تضمين مى‏شود و بر همين اساس پيامبر اسلام(ص) فرمود: «صوموا تصحوا»؛ «روزه بگيريد تا سالم شويد»همان، ص 255

روزه اگر با شرايطى كه دارد انجام شود، اثرات مهم تربيتى، اجتماعى و بهداشتى براى انسان دارد.

منابع براى مطالعه بيشتر:

الف. روزه، روش نوين، دكتر الكسى سوفورين براى درمان بيمارى‏ها؛ ترجمه جعفر امامى.

ب. روزه، درمان بيمارى‏هاى روح و جسم؛ سيد حسين موسوى لاهيجى، انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم.

پ. رساله نوين فقهى پزشكى، مسائل درمانى ج‏2؛ عبدالكريم بى آزار شيرازى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى.

ت. اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج‏3؛ دكتر سيد رضا پاك‏نژاد، انتشارات كتابفروشى اسلاميه.

نويسنده: سيدمصطفي علم خواه
Elmkhah@porseman.org

/انتهاي پيام/