کيفيت سير بندگي
شرع مقدس راههايي دارد که انسا ن با پيمودن آن با روش منظم، اطمينان مييابد که همواره در راه تکامل بندگي است، به گونهاي که شرايط و زمينههاي کمال و موانع آن را ميفهمد و خداوند نيز همواره عنايتش را شامل چنين بندهاي ميکند. آن راهها عبارتند از:
1- مراقبه و محاسبه
خداوند متعال ميخواهد با تسلط انسان بر نفس خويش، تمامي تمايلات دنيايي و دروني او را در يک جهت قرار دهد که با وجود تعلق به اين قواي ظاهري و باطني، تنها يک تعلق حقيقي در درونش حاکم شود و آن، توجه خالصانه به ذات مقدس ربوبي است. اين امر، جز با مراقبت بر نفس نسبت به انجام دقيق وظايف بندگي در شوون گوناگون زندگي و دوري از مخالفت با حق تعالي، و هم چنين محاسبه نفس محقق نميشود.
امام کاظم(ع) فرمود: اگر انسان هنگام محاسبه، در امر اطاعت الهي و پرهيز از گناه موفق بود، نسبت به موفقيتش خداوند را شکر کند و آن را ادامه دهد و اگر ناموفق بود، توبه کند و از مخالفت با حق پشيمان شود و تصميم بگيرد با حق مخالفت نکند.(کافي، ج2)
امام علي(ع) فرمود: کسي که از خويش حساب کشد، بر عيبهاي خويش واقف ميگردد، به گناهانش احاطه مييابد، از گناهان طلب مغفرت ميکند و عيوبش را اصلاح مينمايد.(غررالحکم)
کمال اظهار محبت و ولايت و پيروي از اهل بيت(ع) به اين است که مومنان با محاسبه از خويش، همواره در جهت تکامل ايماني و رفع نواقص عملي و روحي و اخلاقي خود باشند.
مراتب مراقبه
انسان با مراقبه و محاسبه، همواره در حال پيدا کردن و پياده کردن شرايط و زمينههاي سير به سوي حق تعالي و روشن شدن موانع و دوري از آنهاست تا به هدف مطلوب نزديک شود.
الف: در مرحله اول بر همگان لازم است پس از تصحيح موازين ايماني خود، بر انجام واجبات و ترک محرمات در هر روز و محاسبه آن در شب مراقبت داشته باشد که لازمه آن، علم به واجبات و محرمات الهي است.
ب: در مرحله دوم مومن بايد بر انجام مستحباتي در هر روز مواظبت داشته باشد تا از نورانيت آنها بهرهمند شود، از جمله آنها خواندن قرآن، دعا، اذکار و نمازهاي مستحبي که در مفاتيح الجنان آمده است. بايد براي موفقيت در اين مسير، اعتدال و رفق را مراعات کند و عملي را بر خودش تحميل نکند که روحش خسته شده و از دوام عمل باز بماند. امام علي(ع) ميفرمايد: عمل کمي که بر آن مداومت داشته باشي، اميدوار کنندهتر از عمل زيادي است که از آن خسته شوي.(نهج البلاغه، حکمت278)
ج: در مرحله سوم انسان بايد مراقبت کند اعمال را براي اغراض آخرتي به جا آورد و محاسبه را نيز به اين صورت قرار دهد تا اعمال، رنگ آخرتي و خدايي بگيرد، در اين صورت علاوه بر اينکه اعمالش را مطابق دستورات الهي انجام ميدهد، انگيزه او با انجام آنها، رسيدن به امور دنيايي نخواهد بود.
2- مشارطه و مواخذه
براي موفقيت در مراقبه و محاسبه، لازم است انسان در هر روز، نفس خويش را نسبت به وظايف بندگي سفارش و هشدار دهد که اگر مواظب خويش نباشي، به خسارت عملي و روحي مبتلا ميشوي. امام علي(ع) فرمود: سفارش کننده به نفس خويش باش.(غررالحکم)
از اين جهت که انسان با نفس خويش شرط ميکند که بايد در مسير الهي قدم بردارد، علماي علم اخلاق به اين امر «مشارطه» ميگويند. اين امر همواره بايد تکرار شود تا در طول روز، مراقبه به طور کامل تحقق يابد، زيرا مراقبه مسأله مهمي است که انسان دير به آن ميرسد، از اين رو به اموري نياز دارد، از جمله اين که اول روز را با مشارطه شروع نموده و آخر روز را با محاسبه به پايان ببرد.
بيان اين نکته ضروري است که محاسبه، اهميت دادن به نفس خويش و اطلاع يافتن از معايب، تقصير يا قصور نفس و آگاهي به مصالح و مفاسد آن است که از عنايات الهي به انسان ميباشد. امام علي(ع) فرمود: شناخت انسان به عيبهاي نفس خويش، سودمندترين معرفتها است.(همان)
ملامت و سرزنش نفس نسبت به ارتکاب معصيت و مخالفت با مولي و اظهار صفات رذيله و سپس مواخذه نفس، از لوازم رشد و کمال انسان است. امام علي(ع) فرمود: هيچ کس جز خودش را ملامت نکند.(همان)
3- حالت خوف و رجا
انسان براي موفقيت در سير الي الله و رسيدن به نتايج والاي آن، بايد از ابتداي راه، خوف و رجا داشته باشد و در ادامه هم حفظ نمايد، زيرا اين دو حالت (خوف و رجا) انسان را از مخالفت با حق تعالي برحذر داشته، او را به حرکت و رسيدن به عنايتهاي الهي اميدوار ميکند و موجب حرکت او به سوي کسب کمالات نفساني ميگردد.
4- حالت سرور و حزن
هنگامي که انسان در وادي بندگي خداي متعال - با انجام طاعات و دوري از معصيت – قدم ميگذارد و در تمامي شوون زندگي، راه بندگي حق تعالي را طي نموده و به شرايط و موانع سيرش آگاه و بينا گردد، با ظهور آثار معنوي، احساس خوشحالي و شادابي براي او حاصل ميشود.
برعکس کسي که همت والايي در زندگي دارد، هنگامي که از سير به سوي هدف مقدسش با ارتکاب کار خلاف يا موفق نشدن در انجام طاعات باز ميماند و يا با بودن در راه، آثار ويژه روحي برايش حاصل نميشود، حزن و اندوه او را فراميگيرد.
بنابراين اين دو حالت (سرور و حزن) براي انسان سازنده است، زيرا در صورت موفقيت به انجام طاعات يا ظهور حالات معنوي، آن را نعمتي از خدا دانسته و به داشتن آن مسرور ميشود و در صورت عدم موفقيت، اندوهگين و نگران ميشود که چرا نفسش او را به اين سو کشاند و همواره احساس شرم و خسارت ميکند.
5- لزوم تضرع و زاري
يکي از حالات مومنان در برابر حق تعالي – به ويژه کساني که سير بندگي را طي ميکنند – داشتن حالت تضرع و کوچکي به درگاه بينياز الهي است. خداوند ميفرمايد: پروردگار خود را به زاري و نهاني بخوانيد که او از حد گذرندگان را دوست نميدارد.(اعراف/55)
يعني کسي که خدا را در يکي از اين دو حالت نخواند، از حدود بندگي خويش تجاوز کرده و مانند اين است که ادهاي استقلال وجودي کرده است.
آثار مراقبه و محاسبه
مراقبه و محاسبه، روشنگر حقيقت وجود انسان است، که جوهر آن را آشکار ميکند و اگر قرآن کريم کمتر به آن تکيه کرده، چون اکسيري است که هر کسي توان انجامش را ندارد و کسي که بخواهد آن را پياده کند، بايد خيلي از امور را به جان بخرد و در اين صورت به حقيقت اين آيه ميرسد: آيا در جان خود نمينگريد تا روشنايي پيدا کنيد؟!(ذاريات/21)
(نجواي عارفانه)