خوب ماندن، مهمتر از خوب بودن است!
انسان موجودي متحرک است که حياتش حرکت وي است. در اين مسير مهلکههايي وجود دارد که او براي حرکت در آن ناچار به داشتن کنترل کننده و بازدارنده است. لازمه اين کنترل نيرويي دروني است که هنگام تحريم هواها و هوسهاي دروني و بيروني او را نگهداري کند. اين نيروي نگهدارنده را اصطلاحا تقوا مينامند.
افعال و حرکات انسان برخاسته از گرايشات دروني اوست، اين گرايشات به دو دسته اصلي تقسيم ميشود: گذرا و راسخ.
اميال گذرا به آن دسته از خواستهها اطلاق ميشود که بر اثر حادثهاي خاص يا در شرايطي مناسب بروز و ظهور ميکنند. مثلا خطيبي با سخنراني خود احساسات عدهاي را تحريک ميکند و از آنها جهت ساختن بيمارستان کمک ميگيرد. در بعضي از افراد کمک کردن، شايد همين يک دفعه باشد و هرگز تکرار نگردد.
اميال و اوصاف راسخ و پايدار که به آنها ملکات نفساني نيز گفته ميشود، بر آن گروه از خواستهها اطلاق ميگردد که براي هميشه در انسان وجود دارد و همواره منشأ افعال و اعمال مربوط به آن وصف گردد. چنانکه بخشش حاتم طايي چنين بود.
انساني که در مسير بندگي خداوند است و تلاش ميکند خود را به ضوابط و چهارچوبهاي شرع مقدس مقيد کند همواره در معرض تهاجم دشمن(شيطان) عنود و پرکينهاي است که به عزت خدا قسم ياد کرده تا راه را بر او ببندد.
از اين رو در تمام لحظات به سپر گرفتن و مبارزه کردن در پناه آن نياز دارد، پس داشتن يک کنترل دروني (تقوا) براي او ضروري است، از سوي ديگر دشمني شيطان همه جانبه و به اندازه قدرت و استطاعت اوست. در نتيجه مبارزه و سپر گرفتن انسان نيز بايد همه جانبه و به اندازه قدرت و استطاعت او باشد.
افزون بر اين، معيت قيوميه و دائمي خداوند و نظارت او بر بندگان زمينه اين تقوا و مراقبت دائمي و هميشگي را فراهم ميکند.
حضرت علي(ع) زمينه تقوا و مراقبت هميشگي را اينگونه بيان فرموده: از خدا پروا داشته باشيد که شما در مقابل ديدگان او هستيد، زمام شما به دست او و حرکات و سکنات شما در قبضه قدرت وي است. اگر چيزي را کتمان کنيد ميداند و اگر آشکار کنيد مينويسد، نگهبانان کريمي بر شما گمارده که حقي را زايل و باطلي را تثبيت نميکنند.(نهج البلاغه، خطبه183)
گناه سمي است مهلک که روح انسان را مسموم ميکند، از اين رو بايد از آن اجتناب کرد، اين اجتناب، خود به خود مطلوب است، خواه به صورت ملکه باشد يا به صورت گذرا، زيرا در هر دو صورت باعث نجات انسان از هلاکت و مسموميت است، ليکن ترديدي نيست که مطلوب شرع، وجود ملکه تقواست تا انسان را از هر گناه بيمه کند.
(آيت الله جوادي آملي، شرح دعاي جامعه کبيره)