برترين عبادت چيست؟
عوامل عظمت و توانايى يك ملت و سربلندى و سرافرازى يك امّت آنگاه فراهم مىشود كه با يكديگر در كمال صلح و صفا و صميميت بسر برند و با كمك يكديگر بر مشكلات پيروز شوند، ولى اگر نزاع و كشمكش و اختلاف و درگيريهاى جزئى، حل نشود و كسى به فكر اصلاح آن نباشد؛ به تدريج ريشه عداوت و دشمنى در دلها نفوذ مىكند و تشكّل جمعيت را تبديل به تشتّت مىنمايد، كه پراكندگى همان و سقوط و بدبختى يك اجتماع نيز همان.
دروغ به خاطر اصلاح
با اينكه در قرآن و روايات از دروغ گفتن زياد نكوهش شده و يكى از گناهان كبيره به شمار آمده است، اما به خاطر اهميت اصلاح بين مردم اگر كسى بتواند به اين وسيله بين دو نفر كه با يكديگر نزاع دارند، صفا و صميميت ايجاد كند، دروغ گفتن در اين مورد جايز است. امام صادق(ع) در ضمن حديثى به يكى از اصحاب خود فرمود: مصلح دروغگو نيست، (همانا اين صلح است نه دروغ). پيامبراكرم(ص) فرمود: دروغ گفتن شايسته نيست جز در سه مورد...، كه يكى از آن موارد، صلح بين افراد است.
خروج از اسلام
وجود صلح و صفا ميان برادران دينى بحدى ضرورى و ارزشمند است كه اگر دو مسلمان بيش از سه روز با يكديگر قهر باشند از زمره مسلمين بيرون رفتهاند. رسول خدا(ص) فرمود: هر دو مسلمانى كه از همديگر قهر كنند و سه روز بر آن حال بمانند و با هم آشتى نكنند هر دو از اسلام بيرون روند و بين آنان پيوند و دوستى دينى نخواهد بود و هر يك از آنها كه زودتر سخن از آشتى به ميان آرد در روز قيامت زودتر از ديگرى به بهشت خواهد رفت. در روايت ديگرى فرمود: اگر سه روز بگذرد و دو مسلمان كه با يكديگر قهر هستند آشتى نكنند و بميرند هر دو غير مسلمان مردهاند.
خشنودى شيطان
شيطان دوست دارد بين مسلمانان عداوت و دشمنى به وجود آيد، چنانكه خداوند متعال مىفرمايد: انَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ. (شيطان مىخواهد در ميان شما عداوت و دشمنى ايجاد كند).
به همين جهت هرگاه بين دو مسلمان اختلافى ايجاد شود و از يكديگر مكدّر باشند شيطان خوشحال مىشود و هميشه مىكوشد تا به همان حالت باقى بمانند، امام باقر(ع) فرمود: شيطان ميان مؤمنان ايجاد عداوت و دشمنى مىكند تا زمانى كه هيچ يك از آنها از دينش برنگشته است [يعنى آنقدر در ايجاد دشمنى مىكوشد تا آنها را از دين بيرون کند] و همين كه از دين برگشتند آسوده خاطر مىشود و نفس راحتى مىكشد و به پشت مىخوابد و دراز مىكشد و مىگويد پيروز شدم.
سپس امام(ع) فرمود: خداى رحمت كند کسي را كه بين دو نفر از دوستان ما الفت ايجاد كند. اى مؤمنان با يكديگر انس و الفت گيريد و با هم مهربان باشيد. در روايت ديگرى از امام صادق(ع) مىخوانيم كه فرمود: شيطان تا زمانى كه دو مسلمان با هم قهر هستند پيوسته خوشحال است و همين كه با يكديگر آشتى كنند، زانوهايش به لرزه در مىآيد، بندهايش از هم جدا مىشود و فرياد مىزند اى واى بر من كه بيچاره شدم و به هلاكت رسيدم.
اين همه تأكيد چرا؟
جاى اين سؤال هست كه چرا دين مقدس اسلام در باره اصلاح ذات البين اين همه تأكيد مىكند تا آنجا كه رسول گرامى اسلام(ص) اختلاف بين دو مسلمان را بيش از سه روز جايز نمىداند و مىفرمايد: جدايى و قهر بيش از سه روز روا نيست.
و چرا اگر دو نفر از يكديگر قهر كنند مستوجب لعنت خدا مىشوند، كه مفضّل مىگويد: شنيدم كه امام صادق(ع) فرمود: دو نفر به صورت قهر از يكديگر جدا نمىشوند جز اينكه يكى از آن دو سزاوار لعن خدا و رسول او قرار مىگيرد و چه بسا كه هر دو مستحقّ لعن خدا و رسول شوند.
و چرا امام صادق(ع) از مال خود پولى را در اختيار مفضّل قرار مىدهد كه هرگاه بين ياران آن حضرت مشاجرهاى پيش آمد و راهى جز پرداخت مال وجود نداشت از دادن پول نيز خوددارى نكند تا بين آنان صلح برقرار شود؟ و چرا اصلاح ذات البين از تمامى نمازها و روزههاى مستحبى برتر شمرده شده است؟ و چرا و چرا...؟
همانطور که اشاره شد، عوامل عظمت و توانايى يك ملت و سربلندى و سرافرازى يك امّت آنگاه فراهم مىشود كه با يكديگر در كمال صلح و صفا و صميميت بسر برند و با كمك يكديگر بر مشكلات پيروز شوند، ولى اگر نزاع و كشمكش و اختلاف و درگيريهاى جزئى، حل نشود و كسى به فكر اصلاح آن نباشد؛ به تدريج ريشه عداوت و دشمنى در دلها نفوذ مىكند و تشكّل جمعيت را تبديل به تشتّت مىنمايد، كه پراكندگى همان و سقوط و بدبختى يك اجتماع نيز همان.
به همين جهت، كسانى كه با يكديگر اختلاف دارند بايد هر چه زودتر در رفع آن بكوشند و يكى از دو طرف دعوى نزد ديگرى برود و عذر خواهى كند و سرّ اينكه امام صادق(ع) فرمود: «اگر دو نفر با يكديگر قهر كنند مستوجب لعن خدا مىشوند»، همان است كه خود آن حضرت در جواب سؤال يكى از ياران خود هنگامى كه پرسيد: در ميان اين دو نفر آن كه ظالم است استحقاق لعنت دارد اما آن كه مظلوم است چرا مستحق لعن باشد؟ فرمود: «براى اينكه برادر خود را به صلح و آشتى فرا نمىخواند و از گذشتههاى او صرف نظر نمىكند».
بنابراين، هر انسان مسلمانى وظيفه دارد نزد برادر دينى خود برود و با او آشتى كند، چون اگر كدورت آنان تا سه روز به طول بينجامد مشمول رحمت خدا نخواهند شد. البته ناگفته نماند اهميتى كه در اسلام به برقرارى صلح و صفا ميان مردم داده شده و از قهر كردن و جدايى از يكديگر مذمّت گرديده، براى كسانى است كه مسلمان و مؤمن و همكيش و هم عقيدهاند. از اين رو تصور نشود كه با دشمنان خدا و پيامبر و اسلام نيز بايد آشتى كرد و با صفا و صميميت بود، چون اين گونه صفا و صميميت از نظر قرآن نكوهيده است.