كشف حجاب
گروه انديشه- كشف حجاب در ايران پديده ي خودجوش داخلي نبود و محركهاي خارجي داشت. اين پديده ناشي از تأثير فرهنگ و آداب و رسوم غربي تحت عنوان «تجددخواهي» در ميان ايرانيان، به ويژه كساني است كه افكار و زندگي غربي را تجربه كردهاند. در اين بين اراده ي دولتمردان نقش مكمل داشته و در اشاعه ي آن تأثير بسزايي داشته است. اين مقاله به بررسي روند تاريخي کشف حجاب مي پردازد.
مبارزه با حجاب اسلامي زنان مسلمان در كشورهاي اسلامي هيچگاه يك پديده دروني نبوده و منشأ بيروني داشته است. اين پديده، تهاجمي استعماري با هدف مسخ هويت اسلامي مردم، ايجاد انشقاق و جدائي در ميان ملل مسلمان، ترويج فرهنگ غرب، رواج ابتذال در جوامع اسلامي و نهايتاً انهدام اساس استقلال مسلمانان مي باشد.
«همفري» كارشناس و جاسوس معروف انگلستان در كشورهاي اسلامي كه از فعالان رواج فرهنگ غربي در ميان ملل مسلمان ميباشد، در كتاب خاطرات خود به موارد متعددي از خصوصيات مسلمانان از جمله اعتقاد به مباني اسلامي، حفظ حجاب اسلامي، استحكام كانون هاي خانواده و تبعيت فرزندان از روش پدران و نياكان اشاره كرده و لزوم مبارزه با اين مباني و ارزش ها را مورد تأكيد قرار داده است.(1) وي كه مأمور اعزامي وزارت مستعمرات انگليس به كشورهاي اسلامي بوده، از بيحجابي و برداشتن حجاب زنان و رواج بي بند و باري به عنوان يكي از مؤثرترين روش ها در مبارزه با استقلال ملت هاي مسلمان ياد كرده است. توصيههاي «همفري» در بسياري از كشورهاي اسلامي توسط دولت هائي كه به دربار لندن و يا متحدان اروپائيش وابسته بودهاند، به اجرا گذارده شده است.
اسماعيل پاشا در مصر كه در 1863 ميلادي بر تخت سلطنت نشست در 1870 به آزادي زنان با مفهوم اروپائي آن در كشورش رسميت داد. در الجزاير نيروهاي اشغالگر فرانسوي براي در هم شكستن انقلاب مردم، از جمله به مبارزه عليه حجاب زنان روي آوردند. در تركيه، مقابله با حجاب اسلامي از نخستين برنامه هاي كمال آتاتورك براي اسلام زدائي بود. اين برنامه اي بود كه در كنار ساير تصميمات از جمله منسوخكردن دادگاه هاي شرعي، تعطيل مدارس علوم ديني، جايگزين كردن قوانين اروپايي به جاي نظام شريعت، رواج رسم الخط لاتين، تغيير تاريخ هجري به ميلادي، اعلام تعطيلي يكشنبه ها به جاي جمعه ها و ... به اجرا گذارده شد. در افغانستان نيز امان الله خان با تأسيس «انجمن حمايت از نسوان» در 1928، باني مبارزه با حجاب زنان مسلمان آن كشور گرديد.
كشف حجاب در ايران
كشف حجاب در ايران نيز پديده ي خودجوش داخلي نبود و محرك هاي خارجي داشت. اين پديده ناشي از تأثير فرهنگ و آداب و رسوم غربي تحت عنوان «تجددخواهي» در ميان ايرانيان، به ويژه كساني است كه افكار و زندگي غربي را تجربه كردهاند. در اين بين اراده ي دولتمردان نقش مكمل داشته و در اشاعه ي آن تأثير بسزايي داشته است.
براساس شواهد تاريخي اولين نشانه هاي كشف حجاب از دربار ناصرالدين شاه قاجار آغاز شد. مسافرت هاي شاه به اروپا و مشاهدات وي از وضعيت پوشش زنان اروپائي در انتقال فرهنگ آن ديار به كشور و در ابتدا به دربار و دارالخلافه تأثير به سزايي داشت. به تدريج موضوع كشف حجاب در قالب تجدد خواهي به محافل روشنفكري و اشعار شعرا نفوذ كرد و درمطبوعات منعكس شد.
اين وضعيت كم و بيش تا پايان دوره قاجار ادامه داشت. ميل حكام قاجار به كشف حجاب و مقاومت خانواده ها سبب شد تا پديده ي كشف حجاب به غير از دربار و محافل نزديك به شاه، رشد چنداني نيابد. هر چند در اواخر دوره ي قاجار و در جريان نهضت مشروطه و پس از آن، سياسيون «نوگرا» و «منورالفكر» گام هايي در حذف پوشش اسلامي بانوان و اشاعه ي بيحجابي در جامعه برداشتند و نويسندگان و شعرايي چون ايرج ميرزا، ميرزاده ي عشقي، عارف قزويني و ملك الشعراي بهار در اين زمينه ها قلم فرسايي كردند. آنان مشروطه را به معناي تجدد خواهي خوانده و بيحجابي را از مظاهر تجدد خواهي قلمداد كردند.
طراحان و مناديان كشف حجاب مي دانستند كه براي رسميت بخشيدن به اين پديده بايد زمينه هاي لازم ابتدا در كانون هاي خانواده فراهم آيد. از ديد آنان مخالفت مرد با بي حجابي همسر در معابر عمومي عامل اصلي عدم پيشرفت كشف حجاب بود. از اين رو، برنامه هاي اوليه در جهت تغيير ذهنيت سرپرست خانواده تدوين شد و سپس جنبه ي رسمي و قانوني يافت. در وهله ي نخست از كاركنان دولت آغاز كردند، زيرا آنان در كنترل دولت بودند و دولت نظارت بيشتري بر رفتار آنان داشت. از سوي ديگر، پذيرش اين تغييرات توسط آنان، مي توانست راه را براي پذيرش ساير افراد جامعه نيز هموار كند.
بدين منظور و براي رسميت يافتن كشف حجاب، قانون اتحاد شكل البسه و تبديل كلاه در چهار ماده و هشت تبصره در جلسه ي 6 دي 1307 و در سومين سال پادشاهي رضاخان ـ دوره ي هفتم قانونگذاري مجلس شوراي ملي ـ به تصويب رسيد. گرچه بسياري از روحانيون از جمله مراجع، ائمه ي جمعه، مفتي هاي اهل سنت و... از اين مقررات مستثني شدند، امّا اجراي اين قانون با مقاومت گسترده اي در تهران و چند شهر ديگر روبرو شد و روحانيون نيز پيشتاز اين مخالفت ها بودند.
تشكيل جمعيت بيداري نسوان ـ دي 1305ـ ترويج دكلته و منع چادر از سوي ملكه، حضور خانواده ي سلطنتي با وضع زننده در قم ـ نوروز 1307ـ ، مسافرت امان الله خان افغان به همراه همسرش ثريا به ايران ـ خرداد 1307ـ و حضور تعدادي از زنان افغاني همراه آن ها كه در ميهماني ها حجاب را رعايت نميكردند و در بازگشت به افغانستان نيز با لباس و كلاه اروپايي از شهرهاي ايران عبور ميكردند، از نشانه هاي گرايش دربار رضاخان به كشف حجاب بود.(2)
در 1310 شمسي مجلس شوراي ملي ورود هيأتي از سوي «جامعه ي ملل» را براي جلوگيري از آنچه كه «تجاوز به حقوق زن در شرق» خوانده مي شد، صادر كرد.
در اين سال به دستور رضاخان «زنان بايد در برداشتن حجاب خود آزاد باشند و اگر فردي يا ملايي متعرض آنان شد، شهرباني بايد از زنان بي حجاب حمايت كند.»(3)
تشكيل «كنگره ي زنان شرق» در 1311 شمسي در تهران و دعوت از زنان بي حجابِ كشورهاي ديگر از ديگر گام هاي رضاخان براي مبارزه با حجاب بانوان بود. در اين كنگره كه به رياست «شمس پهلوي» برگزار شد، از بي حجابي به عنوان مظهري از تمدن ياد شد و در مورد آن تبليغات فراوان به عمل آمد.
استفاده از مراكز تعليم و تربيت و ايجاد مدارس آموزشي به سبك اروپا از ديگر عوامل زمينه ساز كشف حجاب در ايران عصر رضاخان بود. گرچه سابقه ي ايجاد اين مدارس نيز به دوره ي ناصرالدين شاه باز ميگشت، امّا رضاخان در آستانه ي اعلام كشف حجاب، مشوق توسعه ي اين مدارس بود. سفر رضاشاه به تركيه در خرداد 1313 و مشاهدات وي از بي حجابي در آن كشور، او را در پيگيري روند مقابله با حجاب مصمم تر ساخت. رضا شاه در جريان اين سفر به سفير كبير ايران «مستشارالدوله ي صادق» گفت: «ما عقب هستيم و فوراً بايد با تمام قوا به پيشرفت سريع مردم خصوصاً زنان اقدام كنيم.»(4)
و در 11 آذر 1314 به محمود جم رئيسالوزرا گفت: «نزديك دو سال است كه اين موضوع ـ كشف حجاب ـ سخت فكر مرا به خود مشغول داشته است، خصوصاً از وقتي كه به تركيه رفتم و زن هاي آن ها را ديدم كه «پيچه» و «حجاب» را دور انداخته و دوش بدوش مردهايشان در كارهاي مملكت به آن ها كمك ميكنند، ديگر از هر چه زن چادري است بدم آمده است. اصلاً چادر و چاقچور دشمن ترقي و پيشرفت مردم است.»(5)
کشف حجاب در ترکيه اختياري بود و علاوه بر آن آتاتورک فعاليت هاي برنامه ريزي شده و تبليغات محتاطانه اي براي تشويق زنان به برداشتن حجاب اجرا ميکرد. مثلا ميگفت: « خودتان را به جهان نشان دهيد و رودررو به جهان بنگريد.» اما رضاشاه اين کار را با زور انجام داد و به طور ناگهاني حق انتخاب را از زنان گرفت و هيچ روند جامعه پذيري براي اين کار طي نشد. بخشي از زنان که مسن تر و سنتي بودند و احساس برهنگي مي کردند عملاً در خانه محبوس شدند.
رضا شاه در 22 ارديبهشت 1314 «جمعيت زنان آزاديخواه ايران» را تحت رياست شمس پهلوي به عنوان گام تازه اي براي پيشبرد روند بي حجابي در كشور تأسيس كرد. در مرحله ي بعد وزارت داخله براي ايجاد هماهنگي بيشتر ميان لباس متحدالشكل مردان و كشف حجاب زنان، مقررات جديدي در مورد نوع پوشش وضع كرد. سپس شاه نيز به وزرا و نمايندگان مجلس اعلام كرد كه حذف حجاب زنان را آغاز كنند. در قدم اول بي حجابي از زنان وزرا، معاونان، وكلا و مسئولان كشور آغاز شد.
حكومت، قانونِ كشف حجاب را پيش از اعلام رسمي آن در 17 دي 1314، به ولايت ابلاغ كرده بود. اين قانون در مرحله ي اجرا با مقاومت هاي خونيني روبرو شد و قيام در مسجد گوهر شاد در تير 1314 از نمونه هاي آن است.
آيت الله قمي، آيت الله شيخ عبدالكريم حائري، آيت الله سيد يونس اردبيلي، آيت الله سيد محمد تقي خوانساري، آيت الله حجت كوهكمره اي و آيت الله ميرزا محمد آقازاده از جمله مراجع وعلماي سرشناس بودند كه نسبت به اقدامات رضاخان در ترويج بي حجابي شديداً اعتراض كردند. بسياري از علما و روحانيون نيز در اعتراض به كشف حجاب تبعيد شدند.
در 17 دي 1314 رضاشاه با همسر و دختران كشف حجاب كرده ي خود، در مراسم جشن فارغ التحصيلي دختران دانشسراي مقدماتي حضور يافت.(6) همه ي مسئولان كشوري كه در اين جشن دعوت شده بودند، طبق يك برنامه ي از پيش طراحي شده با همسران بدون حجاب خود شركت كردند. رضاشاه در سخناني در اين مجلس اظهار داشت: «بايد خياط ها و كلاه دوزها را تشويق كرد كه مدهاي قشنگ به بازار بياورند. ما ميله هاي زندان راشكستيم. حالا خود زنداني آزاد شده وظيفه دارد كه براي خودش به جاي قفس، خانه ي قشنگي بسازد.»(7)
مراسم روز 17 دي 1314 در حقيقت رسميت بخشيدن به كشف حجاب در كشور بود. پس از آن، مطبوعات به تجليل از اين رويداد پرداختند و بي حجابي را آزادي زن، تجدد او و همتايي اش با پيشرفت و ترقي مردم اروپا تلقي كردند.
كشف حجاب در سال هاي باقي مانده ي حكومت رضاخان اجباري بود و حجاب اسلامي مظهر عقب ماندگي شمرده مي شد. به همين دليل نيز، برداشتن چادر از سر زنان به اجبار، بخشي از وظيفه ي مأموران انتظامي شده بود.
كشف حجاب بسياري از مفاسد اخلاقي در جامعه را در پي داشت و خشم بسياري از مردم به ويژه قشر مذهبيون را برانگيخت. بسياري از زنان مؤمنه، براي حفظ حجاب از منازل خارج نمي شدند و خود را در خانه حبس كردند. بسياري نيز تلاش ميكردند تا حجاب خود را دركوچه و خيابان، به دور از چشم مأمورين، حفظ كنند. پس از سقوط رضا شاه، ظاهراً قيد اجبار از كشف حجاب برداشته شد، امّا مطبوعات حكومتي همچنان در ستايش اقدام رضاخان قلم مي زدند و درباره ي مظاهر «تمدن» و «تجددخواهي» و «عقب نماندن از پيشرفت اروپائي ها» مطلب مي نوشتند. برنامه ي كلي حكومت نيز دردوره ي حكومت پهلوي دوم همچنان تبليغ بر بي حجابي بود و با كساني كه عليه آن اقدام مي كردند و يا تبليغ به حجاب در برنامه هايشان بود، برخورد مي شد. اين در حالي بود كه تعداد بسياري از زنان كه در دوره ي رضاخان به اجبار از پوشش اسلامي محروم شده بودند، در دوره ي پهلوي دوم و در پي آزادي هاي نِسبي سال هاي اول پس از سقوط رضاخان به حجاب اسلامي خود بازگشتند. در سال 1320 که رضاشاه ايران را ترک کرد اجراي قانون کشف حجاب سريعاً فراموش شد. وزارت فرهنگ حکم داد از ورود زنان بي حجاب به دانشگاه جلوگيري شود و معلمان زن مدرسه ها و استادان زن دانشگاه ها مجبور شدند با حجاب به کلاس درس بروند. در تهران و ساير شهرها دختران دانشآموز و زنان به خاطر نداشتن حجاب مورد آزار و اذيت قرار گرفتند.
پانوشت ها:
1ـ تغيير لباس و كشف حجاب به روايت اسناد، مركز بررسي اسناد تاريخي، ص 73.
2ـ فصلنامه ي تخصصي تاريخ معاصر ايران، سال اول، شماره ي دوم، تابستان 1376ص 74.
3ـ فصلنامه، همان، ص 78.
4ـ كشف حجاب، زمينهها، پيامدها و واكنشها، مهدي صلاح، مؤسسه ي مطالعات پژوهش هاي سياسي، ص 117.
5ـ كشف حجاب، همان، ص 118.
6ـ فصلنامه ي مطالعات تاريخي، مؤسسه ي مطالعات و پژوهش هاي سياسي، ج 3، ص 220.
7ـ كشف حجاب، همان، ص 140.
/انتهاي پيام/