تعزيه چيست؟
تعزيهخوانى و شبيهخوانى، نمايشى است كه در يك محوطه، با حضور مردم توسط چند نفر انجام مىگيرد كه در نقش قهرمانان كربلا و با لباس هاى مخصوص و ابزار جنگى و همراه با دهل و شيپور، نيزه، شمشير، سپر، سنج، كرنا، سرنا، خنجر، زره، مشك آب و اسب، ايفاى نقش مىكنند.
صحنه و نمايش، بر مبناى حوادث كربلا و مقتل ها تنظيممىشود. (1) تعزيه، اگر بصورت صحيح و با حفظ موازين و شئون معصومين انجام شود، تاثير مهم مىگذارد و وسيله انتقال فرهنگ شهادت به نسلهاى آينده است.
در فرهنگ شيعه، تعزيه به معناى نوحه بر امامان شهيد، نزديك قبورشان يا در خانه سوگواران برپا ميشود، در فرهنگ مردم، نمونههايى از تابوت هاى سمبليك براى كشتههاى كربلاست، درست ميکنند و در شهرهاى مختلف شيعهنشين، روز عاشورا مراسم خاصى بر پا مىكنند و هودج ها و اسب هايى را راه مىاندازند. برپايى اينگونه مراسم كه در اماكن عمومى و مساجد و... به صورت تحريككننده حزن مردم است، «تعزيه» نام دارد و با لباس ها و... برخى حوادث كربلا را به صورت نمايش ارائه مىكنند.
در اين مراسم، روضهخوانى و نوحهخوانى هم انجام مىگيرد و كودكانى هم به عنوان «پيشخوان» برنامه اجرا مىكنند و متن هاى اجرايى اغلب به صورت شعر است که شكل تكامل يافته تعزيه، جديد است. (2)
درباره اين نمايش مذهبى نوشتهاند: شبيهخوانى يا به اصطلاح عامه «تعزيهخوانى»، عبارت از مجسم كردن و نمايش دادن شهادت جانسوز حضرت حسين«ع» سيد الشهدا و ياران آن بزرگوار يا يكى از حوادث مربوط به واقعه كربلا بود.
شبيهخوانى ناطق، ظاهرا در دوره ناصر الدين شاه در ايران معمول شد، يا اگر در قبل هم بود، در دوره سلطنت ناصر الدين شاه رونقى بسزايي يافت و شبيهخوان هاى زبردستى پيدا شدند، ظاهر آنكه مشاهدات شاه در سفرهاى خود از تئاترهاى اروپا در پيشرفت كار تعزيه و شبيهخوانى بىتاثير نبوده است. (3)
«شبيهخوانى و تعزيهخوانى» سنت هنرى و نمايشى اهل تشيع است كه سيماى وجيه و معصوم قديسين را از روزگار كهن تا به امروز در برابر ديدگان اهل معنى عيان داشته است. (4)
درباره كيفيت اجراى آن و سنت ها و آداب مربوط به تعزيه، تحقيقات ارزشمندى انجام گرفته و آثارى تاليف شده است. در يكى از منابع آمده است: «تعزيه به احتمال قوى به صورت هيئت فعلى خويش در پايان عصر صفوى پديد آمد و از همه سنت هاى كهن نقالى و روضهخوانى و فضائل و مناقبخوانى و موسيقى مدد گرفت و تشكيلاتى محكم براى خود ترتيب داد و كارگردانان ورزيده اداره آن را در دست گرفتند؛ تعداد تعزيههاى اصلى كه كمى از صد مىگذرد، كيفيت تعزيهنامهها كه غالبا منظوم و در هر حال آهنگين يعنى مركب از بحر طويل و شعر است، دستگاه هايى كه هر يك از خوانندگان بايد شعر خود را در آن بخوانند، آهنگ مخالفخوانان كه داراى هيمنه و شكوه حماسى است.(5)
مسئله شبيهخوانى از ديدگاه فقهى و اعتقادى نيز مورد بحث و بررسى عالمان شيعه قرار گرفته است. برخى آن را تحريم و بعضى تجويز كردهاند. (6)
تاثيرگذارى عاطفى و نيز روحيه ضد ظلم كه در پى ديدن نمايش هاى تعزيه در افراد ايجاد مىشود، از نقاط قوت و مثبت اين نمايش مذهبى است. به همين جهت در ايران پس از انقلاب اسلامى، رواج و توسعه بيشترى يافته و همراه اين توسعه، تحولاتى هم در سبك اجرا، هم در محتواى اشعار و جهتگيرى سياسى اجتماعى پديد آمده است. در واقع، انقلاب اسلامى به تعزيه روح جديدى بخشيد و اين هنر جان گرفت. صاحبنظران اين فن، خود به تاثير آن در روحيه سربازان و افسران در طول سال هاى دفاع مقدس اعتراف كردهاند. (7)
اجراى تعزيه مخصوص ايران نيست، در كشورهاى اسلامى و شيعى ديگرى نيز اين سنت مورد توجه است و با سبك هاى گوناگون و اعتقادات و مراسم مختلف و ابزار و ادوات ديگرى اجرا مىشود، از جمله در هند و پاكستان، كه رواج بيشترى دارد. (8)
1- در باره تاريخچه آن در كشورمان ايران ر.ك: «تعزيه،هنر بومى پيشرو ايران»گردآورنده:پنز چلكووسكى.ترجمه: داود حاتمى.نيز«دايرة المعارف تشيع»،ج 4.
2- دائرة المعارف الاسلاميه،ج 5،ص 313(با تلخيص).
3- از صبا تا نيما،يحيى آرينپور،ج 1،ص 322.
4- درآمدى بر نمايش و نيايش در ايران،جابر عناصرى،ص 86.
5- فصلنامه هنر،شماره 2،ص 162،مقاله«پژوهشى در تعزيه و تعزيهخوانى».
6- از جمله در باره نظريه علما در باره جواز تعزيه و شبيهخوانى و سينهزنى و دسته راه انداختن...ر.ك: «فصلنامه هنر» شماره 4(پائيز 1362)مقاله «فتاواى علماى سلف در باره عزادارى و شبيهخوانى»ص 290.همچنين كتاب «اسرارالشهاده» فاضل دربندى،بحث مبسوطى در اين بارهها دارد،ص 61 تا 66.
7- از جمله ر.ك:«كيهان فرهنگى»،مهر 63،ص 27،مقاله«نشستى در ارزيابى تعزيه».
8- همان،ص 31.