ارتباط اخلاق و مسائل اقتصادى

بين مكتب هاى اقتصادى مادّى و مكتب هاى اقتصادى الهى، در مورد ارتباط بين اخلاق و مسائل اقتصادى، اختلاف مهمّى هست; از جمله:

در مكتب هاى مادّى اين دو مقوله، كاملا از هم جدا هستند، و اخلاق هيچ تأثيرى بر اقتصاد ندارد. اقتصاد در مكتب هاى مادى كاملا خشك و بى روح است، چرا كه معيار در اين طرز تفكّر درآمد بيشتر با تلاش كمتر است، از هر راهى كه مقدور باشد; يعنى هر چه سطح درآمد بالاتر و تلاش كمتر باشد مطلوب تر است، امّا مسائل اخلاقى هيچ جايگاهى در اين اقتصاد ندارد.

به همين جهت اگر درآمد، حتى از راه ساخت و فروش بمب هاى كشتار جمعى، مواد خانمان سوز مخدّر و حتى برده فروشى و انسان فروشى ـ كه دنياى غرب به طور صريح به آن اعتراف مى كند ـ باشد براى آنها مطلوب است، چون اين مكتب،چيزى را به نام عواطف انسانى در كنار اقتصاد خود نمى شناسند، به همين جهت متمدّن ترين انسان هاى اين مكتب، سازندگان سلاح هاى كشتار جمعى و آدم فروشان و مانند آنها... هستند، نه انسانهاى باعاطفه كه حسابى براى مسائل اخلاقى در مسائل اقتصادى باز كنند.

و امّا در مكاتب الهى كاملا مسأله برعكس است، يعنى به گونه اى اخلاق و اقتصاد به هم گره خورده اند كه قابل تفكيك و جدايى نيستند، تأمّل و تفكّر در واجبات، مستحبّات و مكروهات ابواب معاملات، دليل بر اين مدّعاست.

روايتى كه علاّمه بزرگ، فقيه و اصولى توانمند، مرحوم شيخ انصارى ـ رضوان الله تعالى عليه ـ به نقل از كتاب شريف تحف العقول(1) در ابتداى كتاب باارزش مكاسب(2) نقل مى كند شاهد اين گفتار است.

در اين روايت شريف از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «هر چيزى كه در آن مصلحت و منفعتى براى مردم و بندگان خدا باشد معامله، خريد و فروش، اجاره و هرگونه نقل و انتقال.... در مورد آن حلال است، و هر چيزى كه مفسده و ضرر مردم در آن باشد معامله، خريد و فروش، اجاره و... در آن باطل و حرام است».

در اين روايت مى بينيم كه اساساً معيار اصلى در صحت و بطلان معاملات و تجارت ها، يك مسأله مهم اخلاقى ـ كه آن نفع و ضرر عموم مردم است ـ مدّنظر مى باشد نه فقط نفع و ضرر فرد معامله گر; «ببين تفاوت ره از كجاست تا كجا».

خلاصه، اقتصاد در مكاتب الهى زير چتر اخلاق است و در مكتب هاى مادّى، بيگانه از اخلاق; بسيارى از كسب ها و معاملات، چون ضد اخلاق است، و باعث گرفتارى مستضعفان مى شود و خون بى گناهان را مى ريزد و فقرا را فقيرتر مى كند و... از نظر اسلام ممنوع است.

1. تحف العقول مترجم، ص 384.

2. اين روايت مفصّل، جامع و ارزشمند، در صفحه اول كتاب مكاسب نيز نقل شده است.

/انتهاي پيام/