خبيث ترين نوع معاملات!

يکي از دلايل تحريم عمل زشت ربا، روايات بسيار زياد و گسترده اى است كه در منابع مختلف وارد شده است. اين روايات به قدرى زياد است كه شايد به سر حدّ تواتر برسد(1)، در اين روايات تعبيرات بسيار تكان دهنده اى در مورد اين كار اقتصادى ظالمانه و غيرانسانى وارد شده است كه درباره كمتر گناهى ديده مى شود.

در اينجا به پنج گروه از اين روايات ـ كه هر كدام شامل احاديث متعدّدى است ـ اشاره مى كنيم.

گروه اوّل: در اين روايات رباخوارى با عمل زشت منافى عفّت مقايسه شده و از آن بدتر شمرده شده است.

از جمله در حديثى مى خوانيم كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام)فرمود: «يا عَلِيّ، دِرْهَمُ رِباً اَعْظَمُ عِنْدَاللهِ مِنْ سَبْعينَ زَنْيَة...; اى على!

يك درهم از ربا از نظر گناه و معصيت بدتر از هفتاد بار زناست».(2)

حتّى تعبيراتى بسيار تندتر و شديدتر از اينكه نقل همه آنها به درازا مى كشد.

اين تعبير در روايات متعدّد ديگرى وارد شده است ولى با اعداد و ارقام مختلف، در بعضى از روايات معادل 33 بار(3) و در روايت ديگر معادل 30 بار(4) و در بعضى معادل 20 بار(5) و در بعضى معادل يك بار(6) عمل منافى عفّت شمرده شده است. همه مى دانند اسلام به شدّت با اعمال منافى عفّت برخورد مى كند، حال بايد حساب كرد كه زيان و زشتى رباخوارى چقدر زياد است كه درباره آن چنين مى گويد و اين از صريح ترين دلايل بر حرمت ربا در اسلام است.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چرا عددها در روايات مزبور تا اين حدّ متفاوت و مختلف است؟

در پاسخ اين سؤال مى توان گفت كه رباها مختلف است و همه انواع ربا، بد، ظالمانه و زشت است، ولى بعضى از بعضى بدتر و زشت تر مى باشد و اين تفاوت اعداد، مربوط به تفاوت انواع رباست; مثلا رباى اضعاف مضاعف كه شرح آن گذشت با رباى معمولى متفاوت است، و قبح و زشتى آنها يكسان نيست. و ربا گرفتن از يك انسان بسيار ضعيف كه مثلا براى درمان فرزندش مختصرى وام مى گيرد با ربا گرفتن از افرادى كه در چنين شرايط اضطرارى قرار ندارند فرق مى كند و اوّلى به مراتب زشت تر و ظالمانه تر است.

تحميل رباهاى ظالمانه بر يك ملّت بزرگ كه تمام هستى آنها را به باد مى دهد با ربا گرفتن از يك فرد فرق مى كند، بنابراين همه انواع ربا زشت، ظالمانه و گناه است، ولى بى شك اين انواع سلسله مراتبى دارد.

امّا چرا مقايسه با اعمال منافى عفّت شده و از آن بدتر شمرده شده است؟

ممكن است از اين نظر باشد كه رباخوارى يكى از عوامل اصلى فقر و اختلاف طبقاتى است و مى دانيم يكى از علل فحشا، فقر و فشار اقتصادى است كه سبب شكست جوانان در تشكيل خانواده و كشانده شدن آنها به فساد است.

اگر ريشه فقر خشكانده شود، لااقل بخش مهمّى از فحشا و فساد اخلاقى از ميان خواهد رفت، آنها كه مقدّمات فقر را در جامعه فراهم مى سازند در فساد و انحرافات اخلاقى آن شريك و سهيمند، و عمل آنها گاه با چندين بار عمل منافى عفّت برابرى مى كند!

به هر حال اين روايات به روشنى و با صراحت و با تأكيدهاى متعدّد دلالت بر تحريم ربا دارد، و آن را هم رديف بزرگترين گناهان از نظر اسلام مى شمرد (تا حدّ زناى با محارم و حتّى فراتر)، و با توجّه به گستردگى اين روايات و لحن شديد آنها اگر دليلى بر حرمت ربا جز اين گروه از روايات نبود كافى به نظر مى رسيد.

گروه دوم: رواياتى است كه ربا و تمام كسانى كه به نوعى با آن ارتباط دارند را لعنت مى كند.

اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى فرمايد: «لَعَنَ رَسُولُ الله(صلى الله عليه وآله) اَلرِّبا وَآكِلَهُ وَبائِعَهُ وَمُشْتَريَهُ وَكاتِبَهُ وَشاهِدَيْهِ».(7)

پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله)در اين روايت «ربا» و پنج طايفه را ـ كه در ارتباط با ربا هستند ـ لعنت كرده است:

1. كسى كه ميهمان رباخوار مى شود و از غذايى كه از پول ربا تهيّه شده است، با علم و آگاهى استفاده مى كند.

2. رباخوار

3. ربا دهنده

4. كسى كه ربا را محاسبه مى كند

5. شهود قرارداد ربا

در هر مورد، كه يك چيز حرام، به اين گستردگى مورد لعن خداوند قرار مى گيرد(8) دليل بر عظمت حرمت آن كار، و قبح و زشتى فوق العاده آن است.

كوتاه سخن اينكه اين گروه از روايات نيز دليل بر حرمت ربا و رباخوارى است.

گروه سوم: رواياتى كه مى گويد: ربا بدترين و خبيث ترين نوع معاملات است.

1. امام باقر(عليه السلام) مى فرمايند: «اَخْبَثُ الْمَكاسِبِ كَسْبُ الرِّبا; كثيف ترين معاملات، معاملات ربوى است».(9) حتّى از شراب فروشى و قمار و فحشا كثيف تر است.

2. در حديث ديگرى مى خوانيم: «وَ مِنْ اَلْفاظِ رَسُولِ الله(صلى الله عليه وآله)اَلْمُوجَزَةِ الَّتى لَمْ يُسْبَقُ اِلَيْها: شَرُّ الْمكاسِبِ كَسْبُ الرِّبا; از سخنان كوتاه و پرمعناى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) كه پيش از آن حضرت، سابقه نداشته اين است كه فرمود: رباخوارى بدترين نوع كسب هاست».(10)

نتيجه اينكه اين گروه از روايات نيز دلالت روشنى بر حرمت ربا دارد; حرمتى شديد و مؤكّد.

گروه چهارم: رواياتى است كه دلالت بر هلاكت رباخواران در دنيا دارد.

امام صادق(عليه السلام) مى فرمايند: «اِذا اَرادَ اللهُ بِقَوْم هَلاكاً ظَهَرَ فيهِمُ الرِّبا; هنگامى كه خداوند اراده بر هلاكت قومى كند، ربا در ميان آنها ظاهر مى گردد».(11)

معناى اين روايت اين است كه ربا مجازات دنيوى نيز دارد و به هلاكت رباخواران منتهى مى شود.

همين معنا در روايت ديگرى نيز وارد شده است.(12)

ممكن است سؤال شود چرا خداوند اراده هلاكت مردم و قومى را مى كند، تا ربا در بين آنها شيوع پيدا كند و سبب نابودى آنها شود؟

پاسخ اين سؤال روشن است، اراده خداوند بدون دليل نيست، لابد آن قوم مرتكب گناهانى شده اند كه خداوند حكيم، اراده نابودى آنها را مى كند و گرفتار رباخوارى مى شوند.

اين نكته نيز قابل دقّت است كه لازم نيست همواره هلاكت، مانند هلاكت و نابودى اقوام پيشين و با صاعقه ها و زلزله ها مثل قوم لوط و عاد و ثمود باشد، بلكه هلاكت امروزه اشكال ديگرى نيز دارد، بيمارى هاى غيرقابل علاجى همچون ايدز و نيز اعتياد به مواد مرگ آور، انواع بيمارى هاى روانى كه قسمت عمده اى از بيمارستان هاى كشورهاى غربى را به خود اختصاص داده است و مانند آنها، همه اسباب هلاكت امّت هاى گنهكار مى تواند باشد; و به هر حال اين گروه از روايات نيز دلالت بر حرمت شديد ربا دارد.

گروه پنجم: رواياتى است كه سرانجام رباخوار را آتش دوزخ شمرده است.

حضرت على(عليه السلام) فرمودند: «خَمْسَةُ اَشْياء تَقَعُ بِخَمْسَةِ اَشْياء وَ لابُدَّ لِتِلْكَ مِنَ النّارِ: مَنِ اتَّجَرَ بِغَيْرِ عِلْم فَلابُدَّ لَهُ مِنْ اَكْلِ الرِّبا، و لابُدَّ لآكِلِ الرَّبا مِنَ النَّار; پنج چيز علّت پنج چيز است و سرانجام اينها جهنّم است: 1. تجارت و كسب بدون آگاهى ـ از احكام فقهى آن ـ سبب رباخوارى و منتهى به آن مى شود و رباخوار حتماً در دوزخ خواهد بود»(13) و روشن است كه اين گونه روايات نيز دليل بر تحريم اين عمل است.

كوتاه سخن اينكه مجموعه اين پنج گروه روايات، كه از هر كدام نمونه اى ذكر شد، به طور قوى و صريح و آشكار دلالت بر حرمت ربا و رباخوارى دارد. البته روايات وارده منحصر به اينها نيست; مى توانيد براى آگاهى بيشتر به مدارك ديگر رجوع فرماييد.(14)

1. مرحوم علاّمه مجلسى ـ رضوان الله عليه ـ در كتاب روضة المتّقين، ج 7، ص 272، در ذيل روايات مذّمت ربا مى فرمايد: «يُمْكِنُ اَنْ يُقالَ بَتَواتُرِها; ممكن است كه روايات حرمت ربا به سر حدّ تواتر برسد».

2. وسائل الشيعه، ج 12، ص 426، ابواب الربا، ح 12، و مانند اين حديث است روايت 19 و 21 از همين باب و ح 8، باب 1، از كتاب مستدرك الوسائل، ج 13، ص 331 .

3. مستدرك الوسائل، ج 13، ابواب الربا، باب 1، ح 14، ص 332.

4. وسائل الشيعه، ج 12، ص 423، ابواب الربا، باب 1، ح 5.

5. همان مدرك، ص 424، ح 6 و ص 428، ح 22.

6. مستدرك الوسائل، ج 13، ص 331، ابواب الربا، باب 1، ح 8.

7. وسائل الشيعة، ج 12، ص 430، ابواب الربا، باب 4، ح 2، البته مرحوم شيخ حر عاملى(رحمه الله)در همين باب روايات ديگرى نيز، شبيه اين مضمون از امام صادق(عليه السلام)و حضرت على(عليه السلام)نقل كرده است، همانطور كه مرحوم محدّث نورى(رحمه الله)نيز در مستدرك الوسائل، ج 13، ص 332، ابواب الربا، باب 1، ح 12 روايتى نقل كرده است و اين گروه از روايات در كتب روايى عامّه نيز آمده است، بيهقى در كتاب السنن الكبرى، ج 5، ص 275، روايتى در اين زمينه نقل مى كند. نكته جالب اينكه در اين گروه از روايات كه خاصّه و عامّه نقل كرده اند ربا و متعلّقات آن، هم مورد لعن و نفرين خداوند و هم مورد لعنت رسول خدا(صلى الله عليه وآله)و هم مورد نفرين ملائكه خداوند، قرار گرفته است.

8. شراب نيز همينطور است، در چندين روايت وارده شده است كه خداوند در شراب 10 گروه را لعنت كرده است; ر.ك. به وسائل الشيعه، ج 12، ص 164، ابواب ما يكتسب به، باب 55، ح3 و، ص 165، ح 5.

9. وسائل الشيعه، ج 12، ص 423، ابواب الربا، باب 1، ح 2.

10. وسائل الشيعه، ج 12، ص 426، ابواب الربا، باب 1، ح 13 و مستدرك الوسائل، ج 13، ص 329، ابواب الربا، باب 1، ح 1.

11. وسائل الشيعه، ج 12، ص 427، ابواب الربا، باب 1، ح 17.

12. پيامبر مكرّم اسلام(صلى الله عليه وآله) فرمودند: «اَنَّهُ قالَ: اِذا ظَهَرَ الزِّنا وَ الرِّبا فى قَرْيَة اُذِنَ فى هَلاكِها; هرگاه در منطقه اى دو عمل زشت زنا و ربا آشكار شود، خداوند اجازه نابودى آن منطقه را مى دهد». (مستدرك الوسائل، ج 13، ص 332، ابواب الربا، باب 1، ح 11).

13. مستدرك الوسائل، ج 13، ص 331، ابواب الربا، باب 1، ح 10.

14. وسائل الشيعه، ج 12، ابواب الربا، باب 1 و مستدرك الوسائل، ج 13، ابواب الربا، باب 1.

منبع: ربا و بانكدارى اسلامى.

/انتهاي پيام/