لطفا خوش اخلاق باشيد!

حسن خلق و تأثير آن بر ديگران

حسن خلق، عبارت است از خوش رويي، خوش رفتاري، حُسن معاشرت و برخورد پسنديده با ديگران. امام صادق(ع) درباره خوش رويي مي فرمايد:

تُلَيِّنُ جانِبَکَ وَ تُطَيِّبُ کَلامَکَ وَ تَلْقي اَخاکَ بِبَشْرٍ حَسَنٍ.

حسن خلق آن است که برخوردت را نرم و سخنت را پاکيزه و برادرت را با خوش رويي ديدار کني.

دين مقدس اسلام، همواره پيروان خود را به نرم خويي و ملايمت در رفتار با ديگران دعوت مي کند و آنان را از درشتي و تندخويي بازمي دارد. قرآن کريم در ستايش پيامبر مي فرمايد: «اِنَّکَ لَعَلي خُلُقٍ عَظيمٍ؛ به درستي که تو به اخلاق پسنديده و بزرگي آراسته شدي».(قلم: 4)

حسن خلق و گشاده رويي از برجسته ترين صفت هايي است که در معاشرت هاي احتماعي، موجب جلب محبت مي شود و در اثربخشي سخن فرد بر ديگران، اثري شگفت انگيز دارد. از اين رو، خداي مهربان، پيامبران و سفيران خود را از ميان انسان هاي عطوف و نرم خو برگزيد تا بتوانند بهتر در مردم اثر بگذارند و آنان را به آيين الهي جذب کنند. اين مردان بزرگ، براي تحقق بخشيدن به اهداف الهي، با بهره مندي از حُسن خلق و شرح صدر، چنان با ملايمت و گشاده رويي با مردم رفتار مي کردند که نه تنها هر انسان حقيقت جويي را به آساني شيفته خود مي ساختند و او را از زلال هدايت سيراب مي کردند، بلکه گاهي دشمنان را نيز شرمنده و دگرگون مي کردند.

پيامبر اکرم(ص) نمونه کامل اخلاق

خداوند کريم، اخلاق نيکوي پيامبر را عنايتي از جانب خويش مي داند و مي فرمايد:

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ. (آل عمران:159)

در پرتو رحمت و لطف خدا، با آنان مهربان و نرم خو شده اي و اگر خشن و سنگ دل بودي، از گردت پراکنده مي شدند.

بسيار رخ مي داد که افراد، با قصد دشمني و آزار دادن پيامبر خدا به حضور ايشان مي رسيدند، ولي نه تنها به ايشان اهانت نمي کردند، بلکه با کمال صميميت، اسلام را مي پذيرفتند و از آن پس، رسول اکرم محبوب و مراد آنان مي شد.

بديهي است که خوش رفتاري مؤمنان با يکديگر، يکي از ارزش هاي والاي اخلاقي به شمار مي رود. قرآن کريم، ياران رسول اکرم9 را نيز به اين صفت ستوده و فرموده است:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَي الْکُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ. (فتح: 29)

محمد، رسول خدا و کساني که با او هستند، در برابر کفار، سرسخت و شديد و در ميان خود مهربانند.

خوش رفتاري با کافران و مجرمان

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله با کافران و مجرمان نيز رفتار پسنديده اي داشت. به اين اميد که ملايمت در آنان اثري سازنده داشته و در هدايت و نجات آنان مؤثر باشد و نرمي گفتار و رفتار سبب شود از عقيده باطل يا کار ناپسند خود، دست بردارند و اصلاح شوند. خداي متعال هنگام فرستادن حضرت موسي عليه السلام و برادرش هارون به سوي فرعون، به آنان دستور مي دهد:

اذْهَبا إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أَوْ يَخْشي. (طه: 43 و 44)

به سوي فرعون برويد که سرکشي کرده است. با او به آرامي و نرمي سخن بگوييد، باشد که پند گيرد.

روزي مردي يهودي که ادعا مي کرد، چند دينار از پيامبر طلب دارد، طلب خود را خواست. آن حضرت فرمود: اکنون ندارم. مرد يهودي گفت: شما را رها نمي کنم تا طلبم را بپردازيد. پيامبر فرمود: من هم اينجا، در کنار تو مي نشينم. مرد يهودي آن قدر نشست که حضرت، نماز ظهر، عصر، مغرب، عشا و نماز صبح روز بعد را نيز همان جا خواند. اصحاب خواستند يهودي را بيازارند، ولي حضرت آنها را بازداشت. عرض کردند: آيا اجازه دهيم، يک يهودي شما را بازداشت کند؟ حضرت فرمود: «خداوند مرا مبعوث نکرده است تا به مردم ستم کنم.» پس به همراه يهودي و تعدادي از مسلمانان تا نيمه هاي روز در آن مکان نشست. در اين هنگام يهودي گفت: گواهي مي دهم که خدايي جز خداي يکتا نيست و تو فرستاده خدا هستي. سپس عرض کرد: به خدا سوگند، با اين کارم، قصد جسارت به شما را نداشتم، بلکه مي خواستم بدانم اوصاف شما با آنچه در تورات به ما وعده داده اند، تطبيق مي کند يا خير؟ من در تورات خوانده ام که پيامبر خاتم، در مکه متولد مي شود و به يثرب هجرت مي کند. درشت خو و بداخلاق نيست، با صداي بلند سخن نمي گويد و ناسزاگو و بدزبان نيست. اينک همه ثروتم را در اختيارتان مي گذارم تا در راه خدا خرج کنيد.

تفاوت خوش خلقي با چاپلوسي

برخي افراد به دليل آگاهي نداشتن، حسن خلق و رفتار نيکو را با تملق و چاپلوسي اشتباه مي گيرند. به همين دليل، به ناحق، به مدح و ستايش صاحبان زور و زر مي پردازند و در برابر آنان کرنش مي کنند و شخصيت و ارزش والاي انساني خود را پاي مال مي سازند. اينان با کمال وقاحت، نام اين رفتار ناشايست را حسن خلق و مدارا مي گذارند. چنين افرادي وقتي به افراد عادي و تهي دست مي رسند، گشاده رويي و نرم خويي را فراموش مي کنند و چهره اي عبوس و خشن به خود مي گيرند. اين صفت ناپسند، نه تنها يک ارزش نيست، بلکه گناهي بزرگ است که موجب خشم خداوند مي شود. رسول خدا صلي الله عليه و آله در اين باره فرمود:

اذا مُدِحَ الفاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّبُّ.

هر گاه شخصي ستايش شود، عرش الهي مي لرزد و خداوند خشمگين مي شود.

بايد در برخوردهاي اجتماعي، رفتار پسنديده را از چاپلوسي بشناسيم و افراد متخلّفي را که درصددند با چرب زباني و چاپلوسي، حق و باطل را بر ما مشتبه کنند، برانيم و خود را از نيرنگ آنان ايمن سازيم.

از نظر اسلام، حسن خلق، هرگز به معناي بي اعتنايي در برابر گناه و منکر نيست. حسن خلق به اين معنا نيست که اگر با منکري رو به رو شديم، در برابر آن سکوت کنيم، لبخند بزنيم يا در برابر رفتار زشت ديگران واکنش منفي نشان ندهيم؛ زيرا برخورد منفي و تند، زماني ناپسند است که موضوع اهانت يا بي اعتنايي به دين و ارزش هاي والاي آن در ميان نباشد. بنابراين، رنجاندن نزديک ترين افراد به انسان نيز اگر به دليل حفظ ارزش هاي ديني و اخلاقي و پاي بندي به آن باشد، نه تنها زشت نيست، بلکه در رديف مهم ترين وظايف شرعي و از مراتب نهي از منکر است. علي عليه السلام در اين باره مي فرمايد:

أَمَرنا رَسُولُ اللّهِ صَلّي اللّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ أَنْ نَلْقي أَهْلَ الْمَعاصي بِوُجُوهٍ مُکْفَهِرَّةٍ.

پيامبر خدا به ما دستور داده است با معصيت کاران با چهره اي خشن رو به رو شويم.

آثار دنيوي خوش اخلاقي

حسن خلق افزون بر آنکه داراي پاداش اخروي است، آثار دنيوي فراواني نيز براي انسان به همراه دارد. خوش خلقي، پيوندهاي دوستي را محکم و پايدار مي کند. پيامبر گرامي اسلام مي فرمايد: «حُسْنُ الْخُلْقِ يُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ؛ خوش خويي، دوستي را پايدار مي کند.» همچنين گشاده رويي سبب آبادي سرزمين ها و طول عمر مي گردد. امام صادق عليه السلام ، در اين باره مي فرمايد:

اِنّ الْبِرَّ وَ حُسْنَ الْخُلْقِ يَعْمُرانِ الدِّيارَ وَ يَزِيدانِ فِي الْأَعْمارِ.

نيکوکاري و خوش خلقي، سرزمين ها را آباد مي کند و بر عمرها مي افزايد.

امام علي عليه السلام نيز خوش خلقي را سبب وسعت روزي مي داند و مي فرمايد: «في سِعَةِ الْأَخْلاقِ کُنُوزُ الْأَرْزاقِ؛ گنجينه هاي روزي در نرم خويي و گشاده رويي است».

از سوي ديگر، خوش خلقي، موقعيت اجتماعي انسان را ارتقا مي دهد و او را محبوب مي سازد. حضرت علي عليه السلام در اين باره مي فرمايد: «کَمْ مِنْ وَضيعٍ رَفَعَهُ حُسْنُ خُلْقِهِ؛ چه بسيار فرد بي مقداري که خوش رويي او را برتري بخشيده است.» همچنين حسن خلق، مشکلات و ناهمواري هاي زندگي را براي آدمي هموار مي گرداند. امام علي عليه السلام در کلامي ديگر مي فرمايد: «مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ؛ هر کس خلقش نيکو شد، راه هاي زندگي برايش هموار مي گردد».

روزي علي عليه السلام از سوي پيامبر مأمور شد تا با سه نفر که براي کشتن ايشان هم پيمان شده بودند، پيکار کند. آن حضرت، يکي از آن سه نفر را کشت و دو نفر ديگر را اسير کرد و خدمت پيامبر خدا آورد. پيامبر، اسلام را بر آن دو عرضه کرد و چون نپذيرفتند، فرمان اعدام آنان را به جرم توطئه گري صادر کرد. در اين هنگام، جبرئيل بر رسول خدا صلي الله عليه و آله نازل شد و عرض کرد: خداي متعال مي فرمايد: يکي از اين دو نفر را که مردي خوش خلق و سخاوتمند است، عفو کن. آن گاه پيامبر از قتل او صرف نظر کرد. وقتي آن فرد دانست که به سبب داشتن اين دو صفت نيکو، مورد عفو الهي قرار گرفته است، شهادتين را گفت و اسلام آورد. رسول الله صلي الله عليه و آله درباره وي فرمود: «او از کساني است که خوش خويي و سخاوتش، او را به سمت بهشت کشانيد».

آثار اُخروي خوش اخلاقي

گشاده رويي نه تنها آثار دنيوي، بلکه فوايد اخروي فراواني نيز به دنبال دارد. از آن جمله مي توان گفت گشاده رويي موجب رسيدن به مراتب عالي معنوي مي گردد. پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله مي فرمايد:

اِنَّ الْعَبْدَ لَيَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ عَظيمَ دَرجاتِ الاخِرَةِ وَ أَشْرَفَ الْمَنازِلَ وَ اِنَّهُ ضَعيفُ الْعِبادَةِ.

بنده در سايه خوش اخلاقي خود، به مراتب بزرگ و مقام هاي والايي در آخرت مي رسد؛ اگر چه عبادتش ضعيف است.

همچنين حسن خلق، حساب قيامت را آسان مي سازد. حضرت علي عليه السلام بدين گونه بر اين امر صحه مي گذارد: «حَسِّنْ خُلْقَکَ يُخَفِّفِ اللّهُ حِسابَکَ؛ اخلاقت را نيکو کن تا خداوند حسابت را آسان کند». آمرزش گناهان از ديگر آثار اخروي گشاده رويي است. امام صادق عليه السلام در اين باره مي فرمايد:

اِنَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ يُميثُ الْخَطيئَةَ کَما تُميثُ الشَّمْسُ الْجَليدَ.

اخلاق نيکو، لغزش ها را ذوب مي کند، همان گونه که آفتاب يخ را.

پيامبر رحمت نيز در مژده اي زيبا، خوش خلقي را راهي به بهشت شمرده و فرموده است:

اَکْثَرُ ما تَلِجُ بِهِ اُمَّتي الجَنَّةَ تَقْوي اللّهِ وَ حُسْنُ الخُلْقِ.

بيشترين امتيازي که امت من به سبب داشتن آن به بهشت مي روند، تقواي الهي و حسن خلق است.

خوش اخلاقي و مزاح

از ديگر موضوع هاي مرتبط با حسن خلق، موضوع مزاح است. شوخي به اندازه اي که موجب زدودن اندوه از دل مومن و شاد کردن او باشد و به گناه، زياده روي، جسارت و سخنان زشت نينجامد، پسنديده است. سخنان پيشوايان دين در اين باره مبيّن همين امر است. پيامبر اسلام فرمود: «اِنّي لَاَ مْزَحُ وَ لا اَقُولُ اِلاّ حَقّاً؛ من شوخي مي کنم، ولي جز سخن حق نمي گويم».

شخصي به نام يونس شيباني مي گويد: امام صادق عليه السلام از من پرسيد: مزاح شما با يکديگر چگونه است؟ عرض کردم: بسيار اندک! حضرت فرمود: «اين گونه نباشيد؛ زيرا مزاح کردن، [نشانه] حسن خلق است و تو مي تواني به وسيله آن، برادر ديني ات را شادمان کني. پيامبر خدا نيز با افراد شوخي مي کرد و منظورش، شاد کردن دل آنان بود».

حدود مزاح و شوخي

پيامبر اسلام و اولياي معصوم، زياده روي در مزاح را همواره نکوهش کرده و آن را نشانه جهالت، حماقت و پستي دانسته اند. حضرت علي عليه السلام در اين سخن کوتاه به اين حقيقت اشاره مي کند:

مَنْ کَثُرَ مِزاحُهُ اسْتُحْمِقَ، من کَثُرَ مِزاحُهُ استُجْهِلَ، مَنْ کَثُرَ مِزاحُهُ استُرْذِل.

هر کس شوخي اش بسيار شود، احمق مي شود. کسي که شوخي اش بسيار شود، نادان مي شود. هر کس شوخي اش افزون شود، فرومايه مي شود.

هدف مزاح بايد براي شاد کردن دل ديگران باشد. بنابراين، اگر با شوخي کردن، ديگران را برنجانيم يا کسي را مسخره کنيم، اين شوخي، ممنوع و نکوهيده است و چه بسا موجب کنيه توزي و دشمني ميان دوستان مي گردد. امام علي عليه السلام در اين باره فرمود: «لِکُلِّ شَيْ ءٍ بَذْرٌ وَ بَذْرُ الْعَداوَةِ الْمِزاحُ؛ براي هر چيزي، بذري است و بذر دشمني، مزاح است».

پسنديده بودن مزاح

پسنديده بودن مزاح، دليل تجويز جسارت و بي ادبي نيست. هنگام شوخي، نبايد سخنان زشت و دور از اخلاق اسلامي بر زبان انسان جاري شود؛ زيرا به تعبير امام علي عليه السلام : «سُنَّةُ للِّئامِ قُبْحُ الْکَلامِ؛ زشت گويي، شيوه فرومايگان است».

نکته ديگر اينکه مزاح نبايد براي انسان به صورت يک عادت هميشگي درآيد، به گونه اي که همواره دنبال بهانه اي باشد تا با کسي شوخي کند؛ زيرا اين صفت، تصوير زننده اي از انسان، در ذهن مردم ايجاد مي کند، به گونه اي که مردم، او را شخصي دلقک و بذله گو تصور مي کنند و ميان شوخي ها و موضع گيري جدّي او فرقي نمي گذارند. اميرمؤمنان علي عليه السلام در کلام ديگري مي فرمايد: «مَنْ جَعَلَ دَيْدَنَهُ الْهَزلَ لَمْ يُعْرَفْ جِدُّهُ؛ هر کس شوخي را عادت خود قرار دهد، موضع جدّي او [از شوخي هايش باز] شناخته نمي شود».

آسيب هاي شوخي بي رويه

شوخي کردن بدون رعايت حد و مرزهاي آن، آفاتي درپي دارد. از جمله سبب ريختن آبروي انسان مي شود. رسول خدا صلي الله عليه و آله مي فرمايد: «اَلْمِزاحُ تَذْهَبُ بِماءِ الْوَجْهِ؛ شوخي، آبرو را از بين مي برد.» همچنين ممکن است شوخي موجب کينه توزي شود، چنان که امام علي عليه السلام در اين باره فرمود: «اَلْمِزاحُ تُورِثُ الضَّغائِنَ؛ شوخي، کينه ها را درپي دارد».

از سوي ديگر، شوخي زياد نور ايمان را از دل مي برد و خنده زياد، آدمي را از ياد خدا و آخرت غافل مي سازد. در حديثي از امام کاظم عليه السلام آمده است: «اِيّاکَ وَ الْمِزاحَ فَاِنَّهُ يَذْهَبُ بِنُورِ ايمانِکَ؛ از شوخي بپرهيز که نور ايمان را از دلت مي برد.» کلام آخر اينکه زياده روي در مزاح، شخصيت آدمي را خدشه دار مي کند. امام علي عليه السلام در هشداري ارزنده مي فرمايد: «افَةٌ الْهَيْبَتهِ الْمِزاحُ؛ شوخي، آفت هيبت است».

نمونه هايي از شوخي در سيره معصومان عليهم السلام

پيامبر بزرگوار اسلام با اينکه خود، شاخص ترين الگوي فضايل اخلاقي بود، گاه و بي گاه با برخي افراد، شوخي هاي زيبا و نمکين مي کرد، ولي هيچ گاه از چارچوب حق خارج نمي شد و جز شاد کردن دل هاي مردم و زدودن غبار غم از سيماي آنان، هدف ديگري نداشت. نقل شده است روزي پيامبر، پيرزن فرتوتي را ديد که دندان هايش ريخته بود. فرمود: «آگاه باشيد که پيرزنان بي دندان، وارد بهشت نخواهند شد.» پير زن از شنيدن اين سخن، گريان و اندوهگين شد. حضرت که متوجه حال او بود، علت گريه اش را پرسيد. عرض کرد: اي رسول خدا! من بي دندان هستم. حضرت خنديد و فرمود: «بله، تو با اين حال وارد بهشت نخواهي شد، بلکه نخست جوان مي شوي و دندان هايت مي رويد، آن گاه به بهشت مي روي».

همچنين رسول خدا صلي الله عليه و آله گاهي مطلبي به خردسالان مي فرمود و سپس به شوخي مي گفت: «لاتَنْسَ يا ذا لْأُذُنَيْنِ؛ اي صاحب دو گوش، فراموش نکن».

بديهي است که اين مقدار مزاح، نه تنها اثر منفي ندارد، بلکه سبب افزايش محبت و صميميت ميان افراد مي شود. همچنين اندوه و ناراحتي ناشي از مشکلات زندگي را که موجب کسالت روحي مي شود و نشاط و اميد آدمي را تحت تأثير قرار مي دهد، برطرف مي کند.

منبع: پايگاه حوزه

/انتهاي پيام/