چگونه خواب هاي واقعي ببينم؟
قوه خيال از قواي فعالي است که دائما مشغول کار است، بسيار مي شود که عمل خود را از جهت اخباري که از ناحيه حس لامسه و يا سامعه و امثال آن وارد ميشود ادامه ميدهد، و بسيار هم ميشود که صورت هايي بسيط و يا مرکب، از صورت ها و يا معناهايي که در خزينه خود دارد، گرفته و آنها را تحليل ميکند، مانند تفصيلي که در صورت انسان تام الخلقه هست، گرفته به يک يک اعضاء، از قبيل سر و دست و پا و غير آن تجزيه و تحليل ميکند، و يا بسائط را گرفته ترکيب ميكند، مثلا از اعضايي که جدا جدا در خزينه خود دارد، انساني مي سازد.
حال بسيار ميشود که آنچه ترکيب کرده با خارج مطابقت ميکند، و بسيار هم ميشود که مطابقت نميکند، مانند اين که انساني بيسر، و يا ده سر بسازد.
و به دليل همين اسباب و عوامل خارجي که محيط به بدن آدمي است، از قبيل حرارت و برودت و امثال آن، و همچنين عوامل داخلي که بر آن عارض ميشود از قبيل مرض و ناملايمات و انحرافات مزاج و پري معده و خستگي و غير آن، همه در قوه مخيله و در نتيجه در خواب ها تاثير ميگذارد.
مثلا ميبينيم کسي که در بيداري و يا در خواب، حرارت و يا برودت شديد در او اثرکرده، در خواب آتشي شعلهور و يا برف و سرمايي شديد مشاهده ميکند، و کسي که گرماي هوا در او اثر گذاشته و عرق او را جاري ساخته در خواب حمام گرم و يا خزينه و يا ريزش باران را ميبيند، و نيز کسي که مزاجش منحرف و يا دچار پري معده شده خواب هاي پريشاني ميبيند که سر و ته نداشته، چيزي از آن نمي فهمد.
همچنين اخلاق و سجاياي انساني تاثير شديدي در نوع تخيل آدمي دارد، مثلا کسي که در بيداري دچار عشق و محبت به شخصي شده و يا عملي را دوست ميدارد، بطوري که هيچگاه از ياد آن غافل نيست، در خواب هم همان شخص و همان چيز را ميبيند.
و شخص ضعيف النفسي که در بيداري همواره دچار ترس و وحشت است، و با يک صداي ناگهاني، هزار خيال کرده و امور هولناکي در نظرش مجسم ميشود، در خواب هم همين سنخ امور را ميبيند، همچنين خشم و عداوت و عجب و تکبر و طمع و نظائر اين ها هر کدام آدمي را به تخيل صورت هاي متسلسلي مناسب و ملائم خود واميدارد و کمتر کسي است که يکي از اين سجاياي اخلاقي بر طبيعتش غالب نباشد.
و به همين دليل است که اغلب رؤياها و خواب ها از تخيلات نفساني است که يکي از آن اسباب، خارجي و يا داخلي طبيعي و يا داخلي اخلاقي، نفس را به تصور آنها واداشته است و در حقيقت نفس آدمي در اين خواب ها همان کيفيت تاثير و نحوه عمل آن اسباب را در خودش حکايت ميکند و بس، و آن خواب ها حقيقت ديگري غير از اين حکايت ندارند.
به عبارت ديگر اين ادراکات گوناگوني که در خواب بر نفس آدمي عارض ميشود و ما آنها را رؤيا ميناميم، ريشهها و اسبابي دارند که باعث پيدايش آن ها در نفس و ظهورشان در خيال ميشود، و وجود اين ادراکات حکايت از تجسم آن اصول و اسباب ميکند.
اما بايد توجه داشت که همه خواب ها اين گونه نيستند، بلکه خواب هايي در اين ميان هست که رؤياي صالح و صادق است و از حقائقي پرده برميدارد که هيچ راهي براي انکار آن وجود ندارد، و در عين حال نه اسباب خارجي طبيعي دارد و نه ريشهاش اسباب مزاجي و يا اتفاقي [1] است، و نه مستند به اسباب داخلي و اخلاقي است.
در اين گونه خواب ها نميتوان گفت که هيچ گونه رابطه بين آنها و بين حوادث خارجي و اموري که کشف و پيش بيني شده است، وجودو بهره اي از حقيقت ندارند.
اشکال وارد ،شده است که معنا ندارد ميان امري وجودي، رؤيا و امري عدمي، حادثه نيامده ارتباط برقرار شود، و يا به عبارت ديگر معقول نيست ميان رؤيا و امري که به وسيله يکي از عوامل مذکور در بالا از حواس ظاهر و اخلاقيات و انحراف مزاج و...، وارد بر نفس نشده ارتباط برقرار شود، مثلا شخصي بدون هيچ سابقهاي در خواب ببيند که در فلان محل دفينهاي از طلا و نقره نهفته است و فلان خصوصيات را هم دارد و شکل و قيافه ظرف آن هم چنين و چنان است، آنگاه از خواب برخاسته به آن نقطه برود و زمين را بکند، و دفينه را با عين آن خصوصيات پيدا کند، چون همان طور که گفتيم، معناندارد ميان نفس آدمي و امري که به تمام معني از حواس ظاهري و باطني انسان غايب بوده ارتباط برقرار شود.
اما علما در جواب گفته اند که نفس شخص خوابيده، نخست با سبب حادثه ارتباط پيدا ميکند، آن سببي که فوق عالم طبيعت قرار دارد، و بعد از برقرار شدن ارتباط ميان نفس و آن سبب، ارتباط ديگري ميان نفس و خود حادثه برقرار ميشود.
توضيح اينکه عوالم سه گونهاند:
1. عالم طبيعت که عبارتست از عالم دنيا که ما در آن زندگي ميکنيم و موجودات در آن صورت هايي مادي هستند، که بر طبق نظام حرکت و سکون و تغير و تبدل، جريان مييابد.
2. عالم مثال که ما فوق اين عالم قرار دارد، به اين معنا که وجودش ما فوق وجود اين عالم است، نه اينکه فوق مکاني باشد، در اين عالم نيز صور موجودات هست اما بدون ماده، و نسبت به عالم ماده و حوادث آن، سمت عليت و سببيت را دارد،يعني آنچه از حوادث در اين عالم است از آن عالم نازل مي شود و باز هم به آن عالم بر مي گردد.
3. عالم عقل که ما فوق عالم مثال است، يعني وجودش ما فوق آنست، نه جايش، در آن عالم نيز حقايق اين عالم و کلياتش وجود دارد، اما بدون ماده طبيعي و بدون صورت مثالي، که آن عالم نسبت به عالم مثال نيز سمت عليت و سببيت را دارد.
نفس آدمي به دليل تجردش، هم سنخيتي با عالم مثال دارد و هم با عالم عقل، و وقتي انسان به خواب رفت و حواسش دست از کار کشيد، طبعا از امور طبيعي و خارجي منقطع شده متوجه به عالم مثال و عقل که خود، هم سنخ آن ها است، ميشود و در نتيجه پارهاي از حقايق آن عوالم را به مقدار استعداد و امکان مشاهده مينمايد.
حال اگر نفس، کامل و متمکن از درک مجردات عقلي بود، آن مجردات را درک نموده اسباب کاينات را آن طور که هست، يعني بطور کليت و نوريت در پيش روي خود حاضر ميسازد و اگر آن مقدار کامل نبود که بطور کليت و نوريت استحضار کند، به نحو حکايت خيالي و به صورت ها و اشکالي جزئي و مادي که با آنها مانوس است حکايت ميکند، آنطور که خود ما در بيداري، مفهوم کلي سرعت را با تصور جسمي سريع الحرکه حکايت ميکنيم، و مفهوم کلي عظمت را به کوه؛ مفهوم رفعت و علو را به آسمان و اجرام آسماني؛ شخص مکار را به روباه؛ حسود را به گرگ، شجاع را به شير، و همچنين غير اين ها را به صورت هايي که با آن مانوسيم، تشبيه و حکايت و مجسم ميسازيم.
در اين گونه مشاهدات نفس متمکن از ادراک مجردات آنطور که هست، مي باشد و بدون اينکه کمترين تصرفي در علل و اسباب حوادث اين عالم بکند به مشاهده حوادث و علل اسبابش مي پردازد، اين قسم از رويا که در حکايت از حوادث، صريح است، نوعا براي نفوسي اتفاق ميافتد که سليم و متخلق به صدق و صفا باشند.
گاهي هم نفس، آنچه را که در آن عوالم مشاهده ميکند با مثال هايي که بدان مانوس است، ممثل ميسازد، مثلا ازدواج آينده را بصورت جامه در تن کردن حکايت ميکند، و افتخار را بصورت تاج؛ علم را به صورت نور؛ جهل را به صورت ظلمت و بينامي و گوشهنشيني را به صورت مرگ مجسم ميسازد و بسيار هم اتفاق ميافتد که به ضد آن منتقل شود، هم چنان که در بيداري نيز با شنيدن اسم ثروت به فقر و با تصور آتش به يخ و از تصور حيات به تصور مرگ منتقل ميشويم.
از جمله مثال هاي اين نوع خواب ها ، خوابيست که به اين صورت نقل شده است: مردي در خواب ديد در دستش مهري است که با آن دهان و عورت مردم را مهر ميکند، از ابن سيرين پرسيد، در جواب گفت: تو بزودي مؤذن ميشوي و در ماه رمضان مردم با صداي تو امساک ميکنند.
از آن چه گذشت اين معنا روشن شد که خواب هاي راست در تقسيم اولي تقسيم ميشود به، خواب هاي صريحي که نفس نائم و صاحب رؤيا در آن هيچ گونه تصرفي نکرده و قهرا و بدون هيچ زحمتي با تأويل خود منطبق ميشود.
و خواب هاي غير صريحي که نفس صاحب خواب از جهت حکايت، در آن تصرف کرده حالا يا به تمثيل و يا به انتقال از معناي خواب به چيزي که مناسب آن و يا ضد آن است، اين قسم رؤيا آن قسمي است که محتاج به تعبير است تا متخصصي آن را به اصلش که در رؤيا مشاهده شده برگرداند [2] ، مثلا كسي كه مي گويد تاجي را درخواب ديده است افتخار، و مرگ را به حيات، و حيات را به فرج بعد از شدت، و ظلمت را به جهل، و حيرت را به بدبختي تعبير کند.
آنگاه قسم دوم به يک تقسيم ديگري منقسم ميشود به دو قسم، يکي آن خواب هايي است که نفس صاحب خواب فقط يک بار در آن تصرف ميکند و از آنچه ديده به چيز ديگري مناسب و يا ضد آن منتقل گشته و آنرا حکايت ميکند، و يا در نهايت از آن هم به چيز ديگري منتقل ميشود به طوري که برگرداندن آن به اصل و ريشهاش دشوار نيست.
قسم دوم، آن رؤيايي است که نفس صاحبش به يک انتقال و دو انتقال اکتفا نكرده است، مثلا از آنچه ديده به ضدش منتقل شده، و از آن ضد به مثل آن ضد و از مثل آن ضد به ضد آن مثل، و همچنين بدون اينکه به حدي توقف کرده باشد، انتقال بعد از انتقال و تصرف بعد از تصرف کرده، به طوري که ديگر مشکل است که تعبيرگو بتواند رؤياي مزبور را به اصلش برگرداند، اين گونه خواب ها را اضغاث احلام مينامندکه تعبير ندارد، براي اينکه يا دشوار است و يا ممکن نيست تعبيرش کرد.
پس به طور کلي خواب ها داراي سه قسم کلي هستند، يکي خواب هاي صريحي که احتياجي به تعبير ندارد، ديگري اضغاث احلام که از جهت دشواري و يا تعذر، تعبير ندارد و سوم خواب هايي که نفس در آن با حکايت و تمثيل تصرف کرده است، اين قسم از خواب ها است که تعبير ميشود [3].
ماهيت خواب در متون اسلامي
قرآنميفرمايد :و هو الذي يتوفيکم بالليل [4] و در جاي ديگر ميفرمايد: الله يتوفي الانفس حين موتها و التي لم تمت في منامها فيمسک التي قضي عليها الموت و يرسل الاخري .[5]
و ظاهر اين دو آيه اين است که نفوس در موقع خواب، از بدنها گرفته ميشوند و ديگر ارتباطي با حواس ظاهري بدن ندارند، به نوعي به عالم ربوبي رجوع کرده و منتقل ميشوند که بي شباهت به مرگ نيست.
پس مي توان گفت که خواب برادر مرگ است [6]:
منظور از برادري خواب و مرگ اين است که اين دو شباهت ها و سنخيت هاي بسياري با هم دارند نه اين که عين هم هستند، زيرا دو برادر حتي اگر دوقلو باشند، تفاوت هاي محسوسي با هم دارند.
شباهت خواب و مرگ در آيات قرآني اين طور تبيين شده است.
اول: «وَ هُوَ اَلَّذِي يَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّيْلِ وَ يَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُکُمْ فِيهِ لِيُقْضي أَجَلٌ مُسَمًّي»
او کسي است که تمام شما را در شب (به هنگام خواب) ميگيرد و از آنچه در روز کردهايد، با خبر است. سپس در روز شما را (از خواب) برميانگيزد، (و اين وضع همچنان ادامه مييابد) تا سرآمد معيني فرا رسد[7].
دوم: «اَللَّهُ يَتَوَفَّي اَلْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ اَلَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِکُ اَلَّتِي قَضي عَلَيْهَا اَلْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ اَلْأُخْري إِلي أَجَلٍ مُسَمًّي»
خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض ميکند [8] و ارواحي را که نمردهاند نيز به هنگام خواب ميگيرد، سپس ارواح کساني که فرمان مرگشان را صادر کرده نگه ميدارد و ارواح ديگري را که بايد زنده بمانند، تا سرآمدي معين باز ميگرداند[9].
در اين آيات تصريح شده است، که خواب همانند مرگ در اين نکته شريک است که تمام حقيقت انسان که همان روحش باشد، گرفته ميشود و نزد خدا بر ميگردد، پس ما در هر خوابي به نوعي مرگ دچار ميشويم و خواب و مرگ در قطع رابطه روح با بدن مشترک هستند، چنانچه بعث هم به معناي بيدار شدن و زنده شدن در خواب و مرگ آمده است[10].
بنابراين خواب، برادر مرگ است و اين بدان معناست که در هر دو ارواح از بدنها جدا ميشوند و تصرفي در آن ندارند.
اينجا روشن ميشود که تمام حقيقت انسان روح اوست نه مجموعه روح و بدن او، زيرا در هنگام خواب و مرگ تنها روح انسان را ميگيرند [11].
اما بين خواب و مرگ تفاوتي اساسي وجود دارد و آن اين که خواب کم شدن علاقه روح به بدن است که در اين صورت روح به کار تدبير بدن و دخل و تصرف بدن نميپردازد، يعني خواب تعطيل بخشي از دستگاه مغز و ضعيف شدن پيوند روح و جسم است و مرگ تعطيل کامل دستگاه مغزي آدمي و قطع مطلق پيوند روح و جسم است، پس خواب مرحله کوچکي از مرگ است [12].
به عبارت ديگر روح با بدن سه حالت دارد:
1- ارتباط تمام، حالت حيات و بيداري.
2-ارتباط ناقص، حالت خواب.
3- قطع ارتباط، حالت مرگ.
پس معناي برادري مرگ و خواب اين است که خواب چهره ضعيفي از مرگ و مرگ نيز نمونه کاملي از خواب است [13].
چنان چه ملاحظه كرديد: قرآن، خواب را پديدهاي روحاني ميداند که شناخت حقيقت آن بدون تفسير درستي از روح امکان ندارد، به نظر قرآن خواب نوعي قطع رابطه روح با بدن و جدايي روح از بدن است، البته اين جدايي کامل نيست، بلکه نوعي رابطه هنوز برقرار است، اما تدبير روح در بدن کم ميشود، حس و حرکت ارادي آدمي متوقف ميشود، اما فعاليت هاي گياهي همچون ضربان قلب و گردش خون و فعاليت دستگاه تنفسي و... که براي ادامه حيات بدن ضروري هستند، به کار خود ادامه ميدهند [14].
از رواياتي که مفسران در ذيل آيات فوق ذکر کردهاند نيز به خوبي روشن ميشود که خواب در اسلام به عنوان حرکت روح به سوي عالم ارواح شمرده شده ، و بيداري بازگشت روح به بدن و نوعي حيات مجدد است.
در حديثي از امير مؤمنان علي (عليهالسلام)، ميخوانيم که به يارانش چنين تعليم ميداد :
«لا ينام المسلم و هو جنب ، لا ينام الا علي طهور ، فان لم يجد الماء فليتمم بالصعيد ، فان روح المؤمن ترفع الي الله تعالي فيقبلها ، و يبارک عليها ، فان کان اجلها قد حضر جعلها في کنوز رحمته ، و ان لم يکن اجلها قد حضر بعث بها مع امنائه من ملائکته ، فيردونها في جسده»
مسلمان نبايد با حالت جنابت بخوابد، و جز با طهارت وضو به بستر نرود، هر گاه آب نيافت، تيمم کند؛ چرا كه روح مؤمن به سوي خداوند متعال بالا ميرود، او را ميپذيرد و به او برکت ميدهد، هر گاه پايان عمرش فرا رسيده باشد او را در گنج هاي رحمتش قرار ميدهد، و اگر فرا نرسيده باشد او را با امنائش از فرشتگان به جسدش باز ميگرداند [15].
در حديث ديگري از امام باقر (عليهالسلام) چنين ميخوانيم:
«اذا قمت بالليل من منامک فقل الحمد لله الذي رد علي روحي لاحمده و اعبده»
هنگامي که در شب از خواب بر ميخيزي بگو حمد خدائي را که روح مرا به من بازگرداند، تا او را حمد و سپاس گويم و عبادت کنم [16].
در حديثي از امام باقر عليه السلام ميخوانيم :
«ما من احد ينام الا عرجت نفسه الي السماء، و بقيت روحه في بدنه، و صار بينهما سبب کشعاع الشمس، فان اذن الله في قبض الارواح اجابت الروح النفس، و ان اذن الله في رد الروح اجابت النفس الروح، فهو قوله سبحانه الله يتوفي الانفس حين موتها...[17].»
هر کس ميخوابد نفس او به آسمان صعود ميکند و روح در بدنش ميماند [18]، و در ميان اين دو ارتباطي همچون پرتو آفتاب است، هر گاه خداوند فرمان قبض روح آدمي را صادر کند روح دعوت نفس را اجابت ميکند، و به سوي او پرواز مينمايد، و هنگامي که خداوند اجازه بازگشت روح را دهد نفس دعوت روح را اجابت ميکند و به تن باز ميگردد، و اين است معني سخن خداوند سبحان که ميفرمايد: الله يتوفي الانفس حين موتها .
پس روح انسان به هنگام جدائي از تن و ارتباط با عالم ارواح حقايق بيشتري را مربوط به گذشته و آينده درک ميکند، و همين است که اساس رؤياهاي صادقه را تشکيل ميدهد [19].
خلاصه بحث اين که:
1- انسان مرکب از روح و جسم است: «إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي...»
من بشري را از گل ميآفرينم، هنگامي که او را نظام بخشيدم و از روح خود در او دميدم [20].
2-حقيقت انسان پيکر و بدن و جسم او نيست. بلکه چيز ديگري است که از آن به «روح» تعبير شده است.
«وَ هُوَ اَلَّذِي يَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّيْلِ» او کسي است که تمام شما را در شب ميگيرد [21].
«قُلْ يَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ اَلْمَوْتِ اَلَّذِي وُکِّلَ بِکُمْ» بگو فرشته مرگ که بر شما مأمور شده تمام حقيقت شما را ميگيرند [22].
روشن است که جسم و بدن ما، پس از مرگ در زمين ميماند و آنچه نزد حق تعالي باز ميگردد، روح اوست، پس بدن تابع روح است و حالت ابزاري را دارد که در دستان روح است.
3- خواب و مرگ از اين جهت که روح از بدن جدا ميشود، به هم شباهت دارند.
4- اما خواب، جدايي موقت است و انسان در آن حالت زندگاني گياهي دارد و هنوز حيات حيواني او باقي است [23]، اما روح او به لقاي حق ميرود.
5- خواب مرگ موقتي و بيداري، بعث موقتي است و اگر کسي حقيقت خواب را درک کند، حقيقت مرگ را هم درک ميکند
6- گرچه گروهي از دانشمندان و به ويژه انديشمندان غربي براي خواب ارزش علمي قائل نيستند اما برخي از انديشمندان و فلاسفه روحشناس براي برخي از خوابهاي انسان از آن جهت که از حوادث مربوط به آينده و امور پنهاني خبر ميدهد حقيقت قائل هستند.
7- خواب يک امر ادراکي است، لذا قوه خيال انسان که از قواي دائما فعال انسان است گاهي در آن تأثير ميگذارد، فرآيند تأثير فوق بدين شکل است که به هنگام خواب يا قوه مذکور حوادث خارجي را که انسان با آنها در تماس بوده، به او نشان مي دهد و يا اين که قوه خيال از سجايا و خلقيات انسان متأثر ميشود.
8- به جهات مذکور در بند قبل اغلب رؤياها از تخيلات نفساني است که يا منشأ طبيعي خارجي دارد و يا داخلي اخلاقي که وجود چنين زمينه هائي نفس را به تخيل وا ميدارد و در خواب همانها را در خودش حکايت ميکند، کساني که ارزش علمي خواب را انکار کردهاند نيز به همين علت ميباشد، يعني در خواب همين عوامل است که در قوه خيال انسان تأثير ميگذارد.
9- عليرغم وجود چنين زمينه هايي براي خواب نميتوان به کلي حقيقت خواب را رد کرد، زيرا رؤياهاي صادق و کاشف از حقيقت هم داريم که قابل انکار نيست، خواب هايي که به هيچ سبب خارجي يا طبيعت داخلي انسان مربوط نيست.
10- خواب اساسا مربوط به عملکرد نفس مجرد است، تجرد نفس او را با عالم فرا مادي يعني عالم مثال يا عالم عقل مرتبط ميسازد.
11- هر چه نفس کامل تر باشد، امکان ادراک مجردات عقلي براي او بيشتر فراهم ميشود به طوري که علل موجودات را همان گونه که هست درک ميکند، در غير اين صورت فقط در حد تخيل، حقيقت موجودات را درک خواهد کرد، به همين دليل خواب هاي صادق فقط در نفوس سليم و متخلق به صدق و صفا رخ ميدهد.
12- نفس پس از ايجاد ارتباط با عالم غيب آنچه را که در اين عالم مشاهده کرده است در قالب مثال بيان ميکند، مثلا نور را به علم تفسير ميکند.
13- در حال مرگ چون روح به کلي از بدن جدا ميشود، لذا حالت تجرد در آن قوي تر است و روح آزادتر بوده و قدرت بيشتري دارد، بنابراين کارهايش عجيبتر است، مثلا در يک لحظه ممکن است به همه عالم طبيعت و کيفيات آنها مطلع شود و تمام هدايايي که دوستان و بستگان او به صورت خيرات و مبرات ميفرستند همه را قبول نموده و از آنها متمتع شود، لذا در روايات اسلامي هم توصيه شده است که به مزار آنها رفته و فاتحه بخوانيم و اگر اين امر به ويژه در عصر پنجشنبه صورت بگيرد و يا در شب جمعه براي آنها نماز خوانده شود به صورت طبقي از نور براي آنها فرستاده مي شود، اما نفس انسان در حالت بيداري يا حتي حالت خواب تا اين حد برد ندارد. در حالت بيداري انسان غالبا توجه واقعي خود را به بدن مصروف ميدارد و لذا نميتواند تمام کارهاي نفس را با بدن انجام دهد، در حالت خواب هم گرچه توجه بدن ضعيف ميشود و روح انسان حقيقت خود را به صورت مثالي درک ميکند و در نتيجه بدون ملاحظه و توجه بدن مادي تمام کارها را در قالب مثال و صورت انجام ميدهد، ولي به هرحال مانور نفس در حدي نيست که به کلي از بدن منقطع شده است.
بنابراين مردگان از آن جهت که از تجرد واقعي نفس بهره مندند، ميتوانند به خواب زندگان بيايند، مواردي مانند تلهپاتي که ارتباط روحي بين دو نفر از راه دور بدون عوامل و اسباب مادي در کتابها ذکر شده است نيز حکايت از آن دارد، تلهپاتي که بر خلاقيت روح دلالت دارد و گويا امواجي را از راه دور به سوي شخص ديگري از اقوام و دوستان متصاعد ميکند. البته اين امر مشروط به آن است که بين دو روح به وسيله احساسات ارتباط برقرار شود، نمونههاي فراواني از آن در کتب ذکر شده است [24].
اقسام خواب در متون اسلامي
خداي تعالي در کلام خود به هر سه قسم از رؤياي مذکور اشاره کرده و از قسم اول، رؤياي ابراهيم [25] و رؤياي مادر موسي [26] و پارهاي از رؤياهاي رسول خدا (ص) را آورده [27]، و به قسم دوم هم در جمله اضغاث احلام اشاره کرده است [28] ، که چنين رؤياهايي نيز وجود دارد و از قسم سوم، رؤياي يوسف و رؤياهاي دو رفيق زنداني او و رؤياي پادشاه مصر را که هر سه در سوره يوسف آمده است را برشمرده است[29].
به تعبير ديگر از ديدگاه متون ديني، خوابها داراي سه قسم مي باشند:
1- بخشي از خوابها انعکاس همان افکار عادي يا اسرار نهاني انسان است که در رؤيا گاهي به صورت خودش و گاهي به عللي تغيير شکل داده با صورت ديگري خودنمايي ميکند، اين قسم خوابها در روانکاوي و به نظر روانشناسان ارزش علمي بسيار دارد و به وسيله آن ها ميتوان به ضمير مخفي اشخاص پي برد و ريشه ناخوشي رواني آنها را تشخيص داد.
2-بخش ديگر خوابها عبارت از افکار سرگردان و آشفتهاي است که گاهي در بيداري و به خصوص در اوقات ناخوشي گريبانگير اشخاص ميشود و داراي ارزش علمي و رواني نيست و در برخي از روايات به »اضغاث احلام« يا افکار شيطاني تعبير شده است.
3- بخش ديگر خوابهايي است که جنبهالهامي دارد و گاهي به وسيله آنها حقايق از هر جهت مجهولي واضح و آشکار مي شود.
پيامبر عظيم الشأن اسلام ميفرمايد: «الرؤيا ثلاثة: بشري من اللَّه و تحزين من الشيطان والّذي يحدث به الانسان نفسه فيراه في منامه.»
خواب و رؤيا سه گونه است: الف-بشارتي از ساحت مقدس احديت، ب- وسيله غم و اندوه از سوي شيطان، ج-و گاهي مسائلي است که انسان در فکر خويش ميپروراند و سپس در عالم رؤيا آن را مشاهده ميکند [30].
حال براي اين که رؤياهاي خوب ببينيد به نکات ذيل توجه کنيد:
الف) در هنگام بيداري در خصوص موضوعات ارزشمند به جولان فکر و انديشه بپردازيد و از در نظر گرفتن موضوعات ناخوشايند حتيالامکان پرهيز کنيد.
ب) حداقل يکي دو ساعت قبل از خواب مراقبت شديدتري نسبت به حالات خود داشته باشيد و به ويژه زبان را از سخنان ناشايست بازداريد.
ج) از همه مهمتر اعمال و افکار خود را در طول روز کنترل کنيد، زيرا تخيلات و مشغوليتهاي ذهن آدمي در طول روز تأثير مستقيم و فراوان بر روح هنگام خواب دارد، به طوري که حتي بسياري از خوابها که انسان ها ميبينند ناشي از ذهنيتها و فعاليت هاي طول روز آنها است و به همين جهت هر اندازه انسان در بيداري خداگونه تر باشد و از چنگ شيطان و دامهاي فکري خيالي و عملي او بگريزد، در خواب نيز از دستبرد او دورتر است.
قرائت آيه 11 سوره مجادله در اين زمينه توصيه شده است.
به عبارت ديگر همان طور که ديدن خواب هاي واقعي و راست از ثمرات قرب الهي است، انجام عبادت هاي ماثوره [31] و توسل به اولياي دين و همچنين ترک گناه [32]، نيز از بهترين راه هاي وصول به مقام قرب ربوبي مي باشند.
د) دقايق قبل از خواب را به ذکر خدا و افکار شايسته سپري کنيد.
ه) دعا و نيايش را فراموش نکنيد [33] و از ساحت احديت بخواهيد که رؤياهاي شيرين و خوشايندي را نصيبتان کند.
و) با وضو و رو به قبله بخوابيد.
و) توجه داشته باشيد که اصولاً حالات انسان متفاوت است و داراي فرمول و ضابطه خاصي نيست، گاهي انسان حالات فوقالعادهاي پيدا ميکند و گاهي عادي ميشود و نبايد از اين بابت به خود نگراني راه دهيد، اگر چه تلاش و جديت در ايجاد حالات خوش روحي و رواني مؤثر خواهد بود.
پي نوشتها
[1] مانند کسي که در حال فکر در امري بخواب ميرود و در خواب رؤيايي مناسب آن ميبيند.
[2] علم تعبيرخواب چنانکه در روايتي از حضرت رضا (ع) نقل شده است يک جزء از هفتاد جزء نبوت است، بنابراين علمي نيست که با درس خواندن نصيب انسان شود، بلکه نياز به تصفيه باطن با عبادت و تهذيب اخلاق دارد، لذا کسانِ کمي بودهاند که از اين علم بهره کافي داشته باشند، و از طرف ديگر هر خوابي هم قابل اطمينان نيست و تعبير ندارد، زيرا رؤياي صادقه شرايط خاصي دارد و بايد از زندگي روزمره متأثر نباشد و در زمان خاصي تحقق يابد.
[3] ترجمه ي تفسير الميزان ج11 ص365-372، با اندکي تصرف و تلخيص
[4] انعام/60
[5] زمر/42
[6] در کتاب بحارالانوار، ج 76، ص 189 از امام صادق (ع) نقل ميکند که «النوم اخ الموت»
[7] انعام، آيه 60
[8] توفي يعني تمامي چيزي را گرفتن (الميزان، ج 7، ص 184 )
[9] زمر، آيه 42
[10]الميزان، ج 7، ص 184 و 185
[11] به تفسير الميزان، ج 17، ص 402 و 403 مراجعه فرماييد.
[12] تفسير نمونه، ج 5، ص 212
[13] تفسير نمونه، ج 19، ص 477
[14] تفسير نمونه، ج 19، ص 481 و 482
[15] خصال صدوق2/612-تفسير نور الثقلين ج 4 ص 488-وسايل الشيعه ج1 ص379
[16] الکافي ج2 ص 538 - تقسير نور الثقلين ج4 ص 488
[17] مجمع البيان و تفسير صافي ذيل آيه ي 42 سوره ي زمر- بحارالانوار 58/27 باب 42
[18] روح در اين روايت به معني روح حيواني و کار کردن دستگاههاي اصلي بدن و نفس به معني روح انساني است.
[19]تفسير نمونه ج : 19 ص : 484
[20]ص،: آيه 71 و 72
[21] انعام، آيه 60
[22] سجده، آيه 11
[23] توضيح اينکه نفس سه نوع است:
1- نباتي گياهي که ملاک رشد و نموّ انسان است، اين خصوصيت در انسان و حيوانات و گياهان مشترک است.
2- حيواني که مناط شعور و اراده و حرکت ارادي انساني است، اين خصوصيت در انسان و حيوانات مشترک است.
3- انساني که ملاک انسانيت انسان است، اين همان است که در متون ديني به روح يا نفس نامگذاري شده است، در هنگام خواب و مرگ روح انساني که تمام حقيقت انسان و ملاک انسانيت اوست، به طور کامل گرفته مي شود و رابطهاش با بدن قطع ميشود، با اين تفاوت که نفس نباتي و بخش ضعيفي از مراحل حيواني انسان خواب به فعاليت مشغول هستند يعني، غذايي که خورده، هضم ميشود، در خواب رشد دارد و حرکتهاي غيرارادي و چنانچه عرض شد، نفس نباتي و حيواني جزء حقيقت انسان نيست، بلکه جزو اعراض انسانيت است، دليل فعاليت مذکور هم اين است که تعلق روح به طور کامل با بدن قطع نشده است، اما با مرگ اين رابطه به طور کامل قطع ميشود، بنابراين نفس نباتي و حيواني نيز به طور کامل از کار ميافتند ودستگاه مغزي و عروقي آدمي تعطيل ميشوند.
براي مطالعه بيشتر ر. ک: 1- تفسير الميزان، ذيل سوره انعام، آيه 60 و زمر، آيه 2 42- تفسير نمونه، ذيل سوره انعام، آيه 60 و زمر، آيه 3 42- زندگي جاويد يا حيات اخروي، شهيد مطهري 4- آموزش عقايد، استاد مصباح يزدي، ص 347 -360
[24] به ويژه کتاب معادشناسي علامه تهراني. منابعي براي مطالعه بيشتر: 1. تفسير الميزان ج 11 ذيل تفسير سوره يوسف آيه 93 به بعد. 2. معادشناسي علامه تهراني بيشتر ج 1 و 2. 3. اسرار مرگ فلاماريون. 4. معاد دکتر محسن شفائي 5. گفتار فلسفي معاد- بخش اول ص 75 به بعد.
[25] اي پسرک من ، در خواب ميبينم که دارم تو را ذبح ميکنم ، ببين تا نظرت در اين باره چيست ؟ گفت : اي پدرم بجاي آر آنچه که مامور شدهاي ... و ما ندايش کرديم که اي ابراهيم رؤياي خود را تصديق کردي (صافات/105).
[26] قرآن خواب -چون در روايات آمده که اين وحي بصورت رؤيا بوده - مادر موسي را اينگونه حکايت کرده است: و چون وحي کرديم به مادر تو آنچه وحي شدني است که او را در صندوق بگذار و به دريا بينداز (طه/ 38 و 39).
[27] زماني که خداوند ايشان را در عالم رؤيا به تو اندک نشان داد، که اگر ايشان را بسيار جلوه ميداد هر آينه سست ميشديد و در اينکه به جنگشان اقدام بکنيد يا نه نزاع ميکرديد (انفال / 43) و باز فرموده: هر آينه خداوند صدق و حقيقت خواب رسولش را آشکار و محقق ساخت که: به زودي ان شاء الله به مسجد الحرام وارد ميشويد، در حالي که ايمن باشيد و سرهايتان تراشيده باشد و تقصير کرده باشيد ، و ترسي بر شما نباشد (فتح/27).
و نيز ميفرمايد: ما خوابي که به تو نشان داديم قرارش نداديم، مگر فتنه و امتحان مردم (اسراء/60).
از دليل نقلي هم تعداد زيادي روايت از رسول خدا (ص) و امامان اهل بيت (ع) رسيده که همه، اين معنا را تاييد ميکنند.
[28] يوسف/44
[29] قرآن درباره رؤياي يوسف (ع) ميفرمايد: زماني که يوسف به پدرش گفت: اي پدرم! در خواب ديدم که يازده ستاره و شمس و قمر، برايم سجده ميکنند( يوسف/4).
همچنين از رؤياي دو رفيق زنداني يوسف (ع) اين گونه حکايت ميکند که: يکي از آن دو گفت: در خواب ميبينم که شراب ميگيرم، و ديگري گفت: من در خواب ميبينم که بالاي سرم نان حمل ميکنم و مرغان از آن ميخورند، ما را به تعبير آن خبر ده، که ما تو را از نيکوکاران مييابيم (يوسف/36).
و در خصوص رؤياي پادشاه مصر ميفرمايد: پادشاه گفت، من در خواب ميبينم هفت گاو فربه را که هفت گاو لاغر آنها را ميخورند، و هفت سنبله سبز و سنبلههاي خشک ديگر، هان اي کرسينشينان، نظر دهيد مرا در مورد رؤيايم( يوسف/43).
ترجمه تفسير الميزان ج11 ص365-372، با اندکي تصرف و تلخيص
[30] بحارالانوار، ج 61، ص 191
[31] حتي در باره ي تاثير نماز بر بهداشت خواب گفته شده است:
هر انسان طبيعي در حدود يک سوم عمر خود را در خواب به سر مي برد و تاثير خواب بر روان و جسم انسان از دانسته هاي مسلم علم پزشکي است، به طوري که امروزه تغييرات خواب انسان از پيش آگهي هاي مهم و قابل توجه در زمينه ابتلا به بيماري ها به حساب مي آيد.
به عنوان مثال در اشخاص مبتلا به افسردگي ميزان خواب به نحو چشمگيري افزايش و يا به ندرت کاهش پيدا مي کند، تغييرات خواب انسان در بيماري هاي جسمي نيز بسيار چشمگير است، به خصوص اگر تاثير ناراحتي هاي روان انسان بر جسم او را در نظر داشته باشيم و به يادآوريم که بيش از 60 درصد مراجعه کنندگان به بيمارستان هاي عمومي در واقع از يک مشکل رواني رنج مي برند، به اين ترتيب ايجاد بهداشت خواب در واقع يک رکن مهم بهداشت رواني و جسمي به حساب مي آيد و هر عاملي که در تنظيم بهداشت خواب موثر باشد، پيشگيري کننده و حتي درمانگر بسياري از بيماري هاي جسمي و رواني است.
امروزه نخستين اصلي که در ايجاد بهداشت خواب توسط جديدترين منابع علمي توصيه مي شود، بيدار شدن هر صبح سر يک موقع مشخص از خواب است (ترجمه فارسي روانپزشکي کاپلان- سادوک. دکتر نصرت الله پور افکاري- جلد سوم ص 111).
يک نگاه کلي به جداول اوقات شرعي نشان مي دهد که وقت نماز صبح در تمام طول سال با در نظر گرفتن تغييرات ناشي از حرکات وضعي و انتقالي زمين زمان ثابتي است و اقامه کننده نماز صبح با برخاستن پس از اذان در واقع اساسي ترين گام را در جهت رعايت بهداشت خواب و در نتيجه آن سلامت بدني و تعادل رواني برداشته است( دکتر مجيد ملک محمدي، 40 نکته پزشکي در خصوص نماز).
[32] هر گناهي همچون نقطه سياهي بر صفحه دل مي نشيند و صفا و نورانيت آن را از بين مي برد، و لذا با انجام گناه بلافاصله بايد استغفار نمود و اگر حق الناسي در بين باشد، در اولين فرصت بايد حلاليت طلبيد و حق را به صاحبش برگرداند.
[33] مثلا دعاهايي که هنگام خواب مستحب است خوانده شود همچون خواندن سه مرتبه سوره اخلاص يا خواندن آيةالکرسي يا خواندن تسبيحات حضرت زهرا(س).
منبع: پايگاه حوزه.
/انتهاي پيام/