سيماي رستگاران در قرآن

رستگاري در قرآن

واژه «فلاح»، به معناي رسيدن به نيکبختي و رستگاري است و از نظر مفهوم، به الفاظ فوز، نجاح، ظفر و سعادت بسيار نزديک است.

در 40 آيه از قرآن کريم، از مشتقات واژه فلاح استفاده و در حدود 30 نشانه از نشانه هاي رستگاران معرفي شده است که برخي از آنها عبارتند از: تقوا، صبر، ياد خدا، امر به معروف و نهي از منکر، توسل جستن، جهاد کردن در راه خدا، پرهيز کردن از شراب و قمار، محافظت از نماز، توبه، انفاق در راه خدا، پرداختن زکات، خشوع در نماز، وفاي به عهد و امانت، پرهيز از سخنان لغو، پرهيز از دوستي با دشمنان خدا، ايمان به پيامبر و ياري او، ايمان به آخرت، پرهيز کردن از ستم، يادآوري نعمت هاي الهي، دفاع از مرزهاي مملکت اسلامي، جهاد مالي و جاني در کنار پيامبر، پرهيز کردن از بي بند و باري جنسي و ايستادگي در برابر دشمنان.

بديهي است، آراسته شدن به اين ويژگي ها، همان گونه که در قرآن کريم وعده آن آمده است، انسان را به سر منزل سعادت و رستگاري رهنمون خواهد ساخت.

پرهيزکار باش که دادار آسمان            فردوس جاي مردم پرهيزکار کرد

سعدي

تقوا و رستگاري

در آموزه هاي روح بخش قرآن کريم، به موضوع «تقوا» و پارسايي توجه ويژه اي شده و بارها از ارزش و اهميت آن ياد شده است. به عنوان نمونه، در قرآن کريم معيار ارزش و بزرگ منشي انسان ميزان بهره مندي او از عنصر تقوا معرفي شده و آمده است: «اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدِاللّهِ اَتْقيکُمْ؛ به درستي که با کرامت ترين شما نزد خدا، باتقواترين شماست». (حجرات: 13)

خداوند در آيه اي ديگر، تقوا را برترين زاد و توشه (براي سراي آخرت) مي داند و مي فرمايد: «وَتَزَوَّدِوا فَاِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوي؛] براي جهان آخرت [توشه برداريد. پس همانا که بهترين زادها، تقواست». (بقره: 197)

در بسياري از آيه هاي قرآن، به انسان هاي پارسا و پرهيزکار مژده به روزي و رستگاري در دنيا و آخرت داده شده است. بدين منظور، خداوند متعال در آيه 189 سوره بقره و آيه 130 سوره آل عمران مي فرمايد: «وَاتَّقُواللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون؛ پرهيزکار باشيد، باشد که رستگار شويد.» يا در آيه 100 سوره مائده، صاحبان خرد و انديشه را اين گونه خطاب قرار مي دهد: «فَاتَّقُواللّهَ يا اُولِي الأْلْبابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ پس تقوا پيشه کنيد اي صاحبان خرد، باشد که رستگار شويد».

عنصر تقوا، از مهم ترين عوامل سعادت و رستگاري بشر است و بدون آن، رستگاري ممکن نيست.

پرهيز از سخنان بيهوده؛ از ويژگي هاي رستگاران

زبان منشأ شکل گيري بسياري از گناهان صغيره و کبيره است. از همين رو، درباره زبان گفته اند: «جِرمش اندک و جُرمش بزرگ است.» همچنين برخي از سخنان اگرچه گناه و معصيت به شمار نمي آيند، از آنجا که بيهوده اند و هيچ سود دنيوي و اخروي در پي ندارند، سبب کدورت قلب و سنگ دلي مي شوند. پس مؤمنان هم براي رهايي از گزند گناهان و هم براي در امان ماندن از تيرگي قلب، از سخنان بيهوده و تباه کننده مي پرهيزند و حتي در برابر سخنان پوچ و بي ارزش ديگران نيز به شايستگي برخورد مي کنند. خداوند متعال در توصيف اين گروه از اهل ايمان مي فرمايد: «وَ اِذا سَمِعُوا بِاللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ؛ و هنگامي که سخن بيهوده اي مي شنوند، از آن روي برمي گردانند.» (قصص: 55) در جاي ديگر مي فرمايد: «وَ ِاذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرّوا کِراما؛ و هنگامي که با بيهوده اي روبه رو مي شوند، با بزرگواري از آن درمي گذرند.» (فرقان: 72)

پس در سوره مؤمنون، به چنين انسان هايي مژده رستگاري داده شده است: قَدْ أَفْلَحَ الْمُوءْمِنُونَ ـ وَ الَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ. (مؤمنون: 1 و 3)

به تحقيق، مؤمنان رستگار شدند ـ آنها که در نمازشان فروتنند ـ و آنها که از (کارهاي) بيهوده روي برمي گردانند.

همان گونه که گاهي يک سخن ناپخته و ناپسند، اسباب بدبختي انسان را فراهم مي کند، کنترل زبان نيز مي تواند بستر مناسبي را براي رسيدن به رستگاري ابدي آماده سازد.

با توجه به اينکه بسياري از گناهان و تيره روزي ها از ناحيه زبان نصيب انسان مي شود، مراقبت هميشگي از زبان مي تواند در رستگاري انسان تأثير بسزايي داشته باشد.

انفاق و رستگاري

انفاق و دست گيري از محرومان و بيچارگان، يکي از برترين کارهاست که خير و پاداش فراوان به همراه دارد. خداوند متعال در سوره مبارکه «سجده» نماز شب و انفاق در راه خدا را دو عملي مي داند که پاداش آن، از تصور انسان خارج است:

تَتَجافي جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ ـ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما کانُوا يَعْمَلُونَ. (سجده: 16 و 17)

پهلوهايشان از بسترها جدا شود (و به نيايش شبانه برخيزند) و با بيم و اميد، خداي خويش را مي خوانند و از آنچه به آنها روزي کرده ايم، انفاق مي کنند. هيچ کس نمي داند چه بسيار نعمت هايي که روشني بخش چشم است، به عنوان پاداش کارهايشان در عالم غيب برايشان ذخيره شده است.

در آيه 38 سوره مبارکه روم، نيز به اهل انفاق اين گونه وعده رستگاري داده شده است:

فِآتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ وَ الْمِسْکينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ ذلِکَ خَيْرٌ لِلَّذينَ يُريدُونَ وَجْهَ اللّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

پس حق خويشان خود و بيچارگان و در راه ماندگان را بپرداز که اين کار براي کساني که خشنودي خداوند را طلب مي کنند، مايه خير و برکت است و آنها، کساني هستند که رستگار خواهند شد.

«در اين آيه شريفه، دو نکته قابل تأمل وجود دارد: نکته نخست اينکه انفاقي به رستگاري انسان مي انجامد که از عنصر «اخلاص» برخوردار و تنها براي کسب خشنودي پروردگار صورت گرفته باشد. نکته ديگر در عبارت «فات ذالقربي حقه» و لفظ «حقه» نهفته است و آن اينکه خويشاوندان، در اموال انسان شريکند و اگر انسان مالي به آنها مي بخشد، در حقيقت، حق آنان را ادا مي کند و منتي بر گردن آنها ندارد».

رستگاري به آساني به دست نمي آيد. براي رستگار شدن، در کنار ده ها کار نيک بايد به فکر تهي دستان نيز بود و به آنها انفاق کرد.

پرهيز از دوستي با دشمنان خدا؛ ويژگي رستگاران

يکي از آشکارترين نشانه هاي دوستي خدا، دوستي با دوستان او و دشمني با دشمنان اوست. جمع ميان محبت خدا و محبت دشمنان خدا در يک دل نيز ممکن نيست. خداوند متعال، مؤمنان را از دوستي با دشمنان خدا برحذر داشته و فرموده است: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوّي وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِياءَ. (ممتحنه: 1) اي مؤمنان! دشمن من و دشمن خودتان را به دوستي نگيريد

و حتي اهل ايمان را به مجهز شدن به ابزار جنگي براي رويارويي با دشمنان تشويق مي کند:

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ. (انفال: 60)

براي مبارزه با کافران خود را فراهم کنيد و تا آنجا که مي توانيد، ابزار جنگي و اسبان سواري را براي ترساندن دشمنان خدا و دشمنان خودتان آماده سازيد.

خداوند در قرآن کريم، سازش ناپذيري با دشمنان خدا را از ويژگي هاي بارز رستگاران برشمرده و فرموده است: «لاتَجِدْ قَوما يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَن حادّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَلَوْ کانُوا آباءَهُمْ اَوْ اَبْناءَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشيرَتَهُمْ... اُولئکَ حِزْبُ اللّهِ أَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْمُفْلِحُونَ. (مجادله: 22)

اي پيامبر! هرگز مردمي را که به خدا و روز قيامت ايمان دارند، چنين نخواهي يافت که با دشمنان خدا و رسول دوستي کنند؛ اگرچه آن دشمنان، پدران و فرزندان و برادران و خويشان آنها باشند... اينان، به حقيقت، حزب خدا هستند. پس بدانيد که حزب خدا، رستگاران جهانند.

«اين آيه به مؤمنان هشدار مي دهد که اگرچه محبت پدران و فرزندان و برادران، بسيار شايسته و نشانه زنده بودن عواطف انساني است، هنگامي که اين محبت، رو در روي محبت خدا و در تقابل با آن قرار گيرد، ارزش خود را از دست مي دهد».

يکي از نشانه هاي دوستان خدا، سازش ناپذيري آنان با دشمنان خداست و در قرآن کريم، به چنين مؤمناني مژده رستگاري و به روزي داده شده است.

مواظبت بر نماز

نگاه اسلام به موضوع نماز، از اهتمام ويژه و جدي به فريضه نماز خبر مي دهد. در بسياري از روايت ها، ترک عمدي نماز، معادل کفر دانسته شده و اين عمل مهم عبادي، در هيچ شرايطي تعطيل بردار نيست تا آنجا که حتي براي شخص در حال غرق شدن نيز احکام «نماز غريق» وضع شده است. پروردگار رحمان در قرآن کريم، مؤمنان را به مراقبت هميشگي از امر نماز سفارش مي کند و مي فرمايد:

حافِظُوا عَلَي الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطي وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتينَ. (بقره: 238)

بر نمازها(ي پنجگانه) مواظبت کنيد، به ويژه نماز ميانه و فروتنانه در برابر خدا به نماز بايستيد.

باز در جاي ديگر، محافظت از نماز را از نشانه هاي ايمان به آخرت معرفي مي کند:

وَ الَّذينَ يُوءْمِنُونَ بِاْلآخِرَةِ يُوءْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ. (انعام: 92)

و کساني که به آخرت ايمان دارند، به قرآن ايمان مي آورند و از نماز خود محافظت مي کنند.

خداوند چنين انسان هايي را در زمره رستگاران مي داند و مي فرمايد:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُوءْمِنُونَ ـ الَّذينَ هُمْ عَلي صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ. (مؤمنون: 1 و 9)

همانا مؤمنان، رستگار شدند... آنها که از نماز خود محافظت مي کنند.

از سوي ديگر، به کساني که زير بار اين امانت بزرگ الهي نمي روند، وعده عذاب دردناک داده مي شود:

في جَنّاتٍ يَتَساءَلُونَ ـ عَنِ الْمُجْرِمينَ ـ ما سَلَکَکُمْ في سَقَرَ ـ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّينَ. (مدثر: 40، 41، 42 و 43)

بهشتيان از مجرمان مي پرسند: چه چيزي شما را به عذاب دوزخ گرفتار ساخت؟ مي گويند: ما از نمازگزاران نبوديم.

بين نماز و رسيدن به رستگاري ارتباط تنگاتنگي وجود دارد.

ياد خدا و رستگاري

انسان مي تواند با ياد کرد هميشگي خداوند، شيطان را از صحنه جان خود بيرون و زمينه را براي رستگاري خويش آماده کند. حضرت علي عليه السلام مي فرمايد: «ذِکرُ اللّه ِ مَطْرَدَةُ الشَّيطان؛ ياد خداوند، سبب رانده شدن شيطان است».

همچنين خداوند در قرآن کريم، ياد خدا را به عنوان يکي از ابزارهاي رسيدن به رستگاري معرفي مي کند و مي فرمايد: «وَاذْکُرُوا اللّه َ کَثِيراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ خدا را فراوان ياد کنيد، باشد که رستگار شويد». (جمعه: 10)

ياد خداوند، از آنجا که اسباب خروج هوا و هوس و وسوسه هاي شيطاني را از قلب و جان انسان مهيا مي سازد، از عوامل مهم رستگاري انسان به شمار مي رود.

تزکيه نفس و رستگاري

در دو آيه از آيات قرآن کريم، تزکيه نفس، به عنوان يکي از عوامل رسيدن به رستگاري معرفي شده است. در سوره مبارکه شمس، خداوند پس از يازده سوگندي که ياد مي کند، مي فرمايد: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّاها ـ وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها. (شمس: 9 و 10)

هر کس نفس خويش را پاکيزه ساخت، به يقين رستگار شد و هر کس نفس خود را با گناه آلوده ساخت، زيانکار شد.

همچنين در آيه هاي 14 و 15 سوره أعلي مي خوانيم: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّي ـ وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّي.

به تحقيق آن که [جانش را] پاکيزه کرد، رستگار شد و نيز کسي که اسم پروردگارش را برد، پس نماز خواند.

بي گمان، خداوند در قلبي مصور دارد که پاکيزه و از ويژگي هاي ناشايست به دور باشد و چه رستگاري از اين بالاتر که جان انسان، پاکيزه و خدا در آن حاضر باشد.

پاک سازي و تزکيه نفس از آلودگي ها و پستي ها، هدف اصلي بعثت پيامبران و از مؤثرترين عوامل سعادت مندي و رستگاري اَبَدي است.

صبر، پلي به سوي رستگاري

جايگاه صبر در آموزه هاي دين اسلام، ويژه و ممتاز است و آن گاه که از پيامبر بزرگوار اسلام درباره ايمان مي پرسند مي فرمايد: «آن، صبر است».

بشارت هايي که خداوند در قرآن کريم به صابران مي دهد، نويدهايي اميدآفرين و حرکت بخش است. خداوند متعال در سوره بقره، صلوات و درود و رحمت خويش را نثار صابران مي کند و مي فرمايد: «أُولئِکَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِن رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ؛ بر اينان درود پروردگارشان و رحمت او باد.» (بقره: 157)

نيز در سوره زمر، به آنان مژده اجر بي حساب مي دهد: إِنَّمَا يُوَفَّي الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ. (زمر: 10)

همانا پاداش شکيبايان، بي حساب و کامل به آنان داده خواهد شد.

صبر تلخ آمد وليکن عاقبت         ميوه شيرين دهد پر منفعت

پس در آيه اي ديگر، خداوند به صابران مژده «همراهي خود با آنان را» داده است: «وَاصْبِرُوا إِنَّ اللّه َ مَعَ الصَّابِرِينَ؛ شکيبايي پيشه کنيد که خدا با شکيبايان است.» (انفال: 46)

بنا بر مفهوم اين آيه ها، فرد مؤمن در سايه صبر و استقامت همه جانبه مي تواند رستگاري ابدي را براي خويش به ارمغان آورد. خداوند متعال در آيه پاياني سوره آل عمران مي فرمايد: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

اي مؤمنان! شکيبايي و پايداري ورزيد و آماده جهاد [و ديگر عبادت ها [باشيد و از خداوند پروا کنيد، باشد که رستگار شويد.

صابران، در دنيا مشمول عنايت هاي ويژه الهي و در آخرت در زمره رستگارانند.

کارهاي شايسته و رستگاري

توفيق بهره مندي از بهشت و رضوان الهي، بدون انجام دادن کارهاي شايسته ناممکن است. خداوند متعال در اين باره مي فرمايد:

فَمَن کَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحا. (کهف: 110)

پس هر که آرزومند ديدار پروردگار خويش است، بايد عمل صالح انجام دهد.

در آيه 67 سوره مبارکه قصص نيز عمل صالح را به عنوان يکي از راه هاي رسيدن به رستگاري برمي شمارد و مي فرمايد:

فَأَمَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَعَسَي أَن يَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ.

پس کسي که توبه کند و ايمان آورد و اعمال شايسته انجام دهد، پس اميد مي رود که در شمار رستگاران باشد.

تعبير «عَسي» در اين آيه شريفه، ممکن است بيانگر اين نکته باشد که اين رستگاري، مشروط به ماندگاري و دوام اين حالت ها، يعني توبه، ايمان و عمل صالح است. برخي از مفسران نيز گفته اند: اين تعبير، هنگامي که از شخص کريمي صادر شود، به معناي قطعي بودن مطلب است و از آنجا که خداوند متعال، اکرم الأکرمين است، تعبير «عَسي» رستگاري قطعي را براي عاملان کارهاي شايسته بشارت و نويد مي دهد.

انجام دادن کارهاي شايسته، از شرط هاي مهم رسيدن به توفيق ديدار خداوند و يکي از عوامل رستگاري آدمي است.

يادآوري نعمت هاي الهي و رستگاري

دامنه نعمت هاي الهي به قدري گسترده است که به تعبير قرآن کريم، به شمارش در نمي آيد:

وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّه ِ لاَ تُحْصُوهَا. (نحل: 18)

و اگر نعمت الهي را بشماريد، نمي توانيد آن را [چنان که هست] شمارش کنيد.

پروردگار رحيم، در آيه هاي فراوان از قرآن کريم، اهل ايمان را به يادآوري نعمت ها فرا مي خواند. براي نمونه در آيه سوم فاطر مي فرمايد:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّه ِ عَلَيْکُمْ هَلْ منْ خَالِقٍ غَيْرُ اللّه ِ، اي مردم نعمت هاي خداوند بر شما را ياد کنيد. آيا غير از خداوند آفريدگاري هست.

در سوره «الرّحمن» نيز بارها خطر تکذيب نعمت هاي الهي را گوشزد مي کند و مي فرمايد: «فَبِأَيِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ؛ اي گروه جن و انس! کدام يک از نعمت هاي پروردگارتان را انکار مي کنيد؟»

يادآوري نعمت ها، حس شکرگزاري انسان را برمي انگيزد و توجه انسان را به خالق هستي بخش معطوف مي سازد. بدين ترتيب، آثار و برکت هاي فراواني به دنبال دارد.

در قرآن کريم، يکي از ثمره هاي يادآوري نعمت هاي الهي، سعادت مندي و رستگاري معرفي مي شود. خداوند در آيه 69 سوره اعراف در اين باره مي فرمايد: «فَاذْکُرُوا آلاَءَ اللّه ِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ نعمت هاي خداوند را به ياد آوريد؛ باشد که رستگار شويد.»

يادآوري نعمت هاي خداوندي، يکي از دستورهاي مهم قرآن و از عوامل رسيدن به رستگاري ابدي است.(1)

1- پايگاه حوزه.

/انتهاي پيام/