سنت اعتکاف در آيينه احکام
از کلمات معصومين عليهم السلام روايات زيادي درباره اهميت و ثواب اعتکاف نقل شده و بر مکانها و زمان خاصي در اعتکاف تاکيد شده است . به عنوان نمونه از امام رضا عليه السلام نقل شده است که فرمودند: «اعتکاف ليلة في شهر رمضان يعدل حجة و اعتکاف ليلة في مسجد رسول الله صلي الله عليه و آله و عند قبره يعدل حجة و عمرة و من زار الحسين عليه السلام يعتکف عنده العشر الاواخر من شهر رمضان فکانما اعتکف عند قبر رسول الله النبي صلي الله عليه و آله و من اعتکف عند قبر رسول الله صلي الله عليه و آله کان ذلک افضل له من حجة و عمرة بعد حجة الاسلام; [ثواب] اعتکاف يک شب در ماه رمضان معادل [ثواب] يک حج است و اعتکاف يک شب در مسجد رسول خدا صلي الله عليه و آله و نزد قبر او معادل يک حج و يک عمره است و هر کس [قبر] امام حسين عليه السلام را زيارت کند در حالي که در دهه آخر ماه رمضان نزد او معتکف باشد، همانند آن است که کنار قبر رسول خدا صلي الله عليه و آله اعتکاف کرده است و هر کس کنار قبر رسول خدا معتکف شود، براي او از يک حج و يک عمره بعد از حج واجب بهتر است .»
اعتکاف، برنامه اي مهم براي خودسازي انسان است که او را در طي چند روز از مظاهر فريبنده مادي دنيا دور مي سازد و در جهاني روحاني و معنوي غرق مي کند . اين سنت حسنه همچون ديگر سنتها و عبادتها مجموعه اي از بايدها و نبايدها را به همراه خود دارد . اکنون گزيده اي از احکام اعتکاف را بر اساس فتاواي حضرت امام قدس سره و ساير مراجع معظم تقليد ذکر مي کنيم . بدان اميد که ره توشه اي براي معتکفان و مبلغان گرامي باشد .
و از همين جا، از مبلغان محترم مي خواهيم که حتي الامکان در محل تبليغ خود، مردم را براي اعتکاف آماده سازند .
تعريف اعتکاف
«اعتکاف از ماده «عکف » در لغت به معناي اقبال و روي آوردن به چيزي و ملازمت آن بر سبيل تعظيم است .»
و«اعتکاف در شرع، التزام به توقف و درنگ در مسجد به قصد قربت است .» (1)
در يک تعريف جامع اعتکاف عبارتست از: «اقامت کردن براي حداقل سه روز در مسجد به قصد عبادت با مراعات شرايط لازم .» (2)
مرحوم آيت الله سيد محمد کاظم يزدي در تعريف اعتکاف مي فرمايد:
«هو اللبث في المسجد بقصد العبادة بل لا يبعد کفاية قصد التعبد بنفس اللبث وان لم يضم اليه قصد عبادة اخري; (3)
اعتکاف، درنگ کردن در مسجد به منظور عبادت است; بلکه بعيد نيست که درنگ به قصد تعبد و بندگي بدون قصد عبادتي ديگر نيز کافي باشد .»
اقسام اعتکاف
اعتکاف به طور کلي به دو بخش تقسيم مي شود: واجب و مستحب . اعتکاف واجب آن است که با نذر يا عهد يا قسم يا شرط ضمن عقد يا اجاره برعهده فرد واقع شده باشد . اگر اعتکاف با شرايط ياد شده نباشد، مستحب خواهد بود .
نيت اعتکاف
* اعتکاف، همانند ساير عبادات بايد با نيت و قصد قربت توام باشد; چرا که هرگونه ريا و خودنمايي آن را باطل مي کند .
* نيت اعتکاف بايد از اذان صبح - که آغاز روزه است - انجام پذيرد; بنابراين کسي که ديرتر از آن زمان به مسجد برسد آن روز نمي تواند اعتکاف را شروع کند . (4)
* انسان مي تواند اعتکاف را به نيابت اموات انجام دهد و نيز مي تواند به قصد رجا براي افراد زنده انجام دهد . (5)
* اعتکاف به نيابت از دو يا چند نفر صحيح نيست ولي مي تواند اعتکاف را به نيت خود به جا آورد و ثواب آن را به ديگران هديه کند . (6)
* عدول از نيابت شخصي به شخص ديگر جايز نيست; مثلا اگر دو روز اعتکاف به نيابت از علي بوده، روز سوم نمي تواند به نيابت از حسن اعتکاف کند .
* اگر کسي قصد داشته باشد اعتکاف را براي خودش انجام دهد، پس از شروع نمي تواند نيت خود را برگرداند و به نيابت از ديگري به اتمام برساند .
زمان اعتکاف
اعتکاف در تمام ايام سال، جز در دو روز که روزه آن حرام است مطلوب مي باشد; ولي در ماه مبارک رمضان و ماه رجب در ايام البيض فضيلت بيشتري دارد . (7)
و در سيره پيامبر صلي الله عليه و آله ذکر شده است که آن حضرت در مدينه در ماه رمضان معتکف مي شدند و براي آن حضرت، چادري در مسجد بر پا مي شد و او مشغول عبادت و روزه داري مي شد; (8)
از اينرو بهترين زمان براي اعتکاف، ماه رمضان بويژه دهه سوم است . (9)
مکان اعتکاف
اعتکاف، تنها در مساجد خاص، صحيح است; بنابراين اگر کسي در خانه خود يا در حسينيه يا حرم معتکف شود صحيح نيست . مساجدي که اعتکاف در آن صحيح است، عبارتند از: مسجد الحرام، مسجد النبي، مسجد جامع کوفه، مسجد بصره و به قصد رجا مي توان در مسجد جامع هر شهر معتکف شد .
* آيت الله مکارم شيرازي: اعتکاف در مسجد جامع نيز صحيح است; هر چند احتياط آن است که در يکي از آن چهار مسجد معتکف شود . (10)
مسجد جامع
يکي از شرايط اعتکاف اين است که در مسجد جامع باشد . (11)
مقصود از مسجد جامع، مسجدي است که گروههاي مختلف مردم شهر در آن شرکت کنند و به گروه خاص يا اهالي محله اي اختصاص نداشته باشد . (12)
* بر معتکف لازم است که احراز کند مکان اعتکاف مسجد جامع است; يا به علم وجداني خود يا شياع شهري که مفيد علم باشد و يا خبر دو عادل بر اينکه اين مکان مسجد جامع محسوب شود . (13)
* در لزوم مکان اعتکاف فرقي بين مرد و زن نمي کند و زنان نمي توانند در خانه و مسجد محل خود اعتکاف نمايند . (14)
* اگر در يک شهر دو يا چند مسجد جامع وجود داشته باشد، در هر کدام که انسان بخواهد مي تواند معتکف شود . (15)
پرسش: آيا اعتکاف در غير مساجد جامع مثل نمازخانه دانشگاهها رجاء اشکال دارد يا نه و در صورت صحت آيا احکام اعتکاف، از قبيل ترک محرمات جاري مي شود يا خير؟
پاسخ: اعتکاف فقط بايد در مساجد جامع باشد . (16)
پرسش: اعتکاف در مکانهايي که شک داريم جزء مسجد است، مثل: بام، سرداب و ... چه حکمي دارد؟
پاسخ: حکم مسجد را ندارد و اعتکاف در آن مکانها جايز نيست . (17)
پرسش: اعتکاف در مساجد دانشگاههاي کشور چه حکمي دارد؟
پاسخ: در صورتي که گروه خارج از دانشگاه هم براي اقامه نماز از مناطق مختلف به مسجد دانشگاه مي آيند اعتکاف در آن جايز است . (18)
شرايط اعتکاف:
در صحت اعتکاف اموري شرط است:
1 . از سه روز کمتر نباشد;
2 . در مسجد جامع شهر باشد;
3 . در اين مدت از مسجد خارج نشود .
مدت اعتکاف:
مدت اعتکاف حداقل سه روز است و کمتر از آن صحيح نيست; ولي بيشتر از آن حدي ندارد، البته اگر پنج روز معتکف شود، روز ششم را نيز واجب است بماند; بلکه بنابر احتياط واجب، هرگاه دو روز اضافه کرد روز سوم هم بايد بماند; پس اگر هشت روز معتکف شد روز نهم هم واجب است . (19)
* اين سه روز از طلوع فجر روز اول تا مغرب روز سوم است; بنابراين اگر بعد از طلوع فجر، گرچه چند دقيقه با تاخير به مسجد برسد، آن روز جزو اعتکاف به حساب نمي آيد و چنانچه قبل از مغرب روز سوم اعتکاف را قطع کند، افزون بر آنکه کار حرامي کرده اعتکاف نيز باطل است .
* سه روز اعتکاف با شبهاي آن است که حداقل سه روز و دو شب در وسط است; بنابراين معتکف نمي تواند شبها را از مسجد خارج شود .
سؤال: آيا در تحقق اعتکاف سه روز ناپيوسته کافي است؟
جواب: کافي نيست (20) .
روزه اعتکاف:
* انسان در ايام اعتکاف بايد روزه بگيرد; بنابراين کسي که نمي تواند روزه بگيرد مانند مسافر، مريض و زن حايض يا نفساء و کسي که عمدا روزه نگيرد، اعتکافش صحيح نيست .
* مسافر و مريض اگر معتکف شوند صحيح نيست و زن حائض يا نفساء نه تنها اعتکافش صحيح نيست، بلکه به جهت توقف در مسجد، گناهکار است .
* لازم نيست که روزه مخصوص به اعتکاف باشد; بلکه هر روزه اي باشد صحيح است; مثلا در ايام اعتکاف مي تواند روزه قضا يا نذري يا استيجاري بجا آورد . (21)
پرسش: آيا هرگونه روزه، هرچند استيجاري براي اعتکاف کافي است؟
پاسخ: آيت الله فاضل لنکراني: خير; بلکه روزه اعتکاف بايد به نيت کسي باشد که اعتکاف به نيت او انجام گيرد .
آيت الله مکارم: کفايت روزه استيجاري براي اعتکاف مشکل است .
آيت الله بهجت: کافي است .
پرسش: اگر روزه شخص معتکف باطل شود، آيا اعتکاف او هم باطل مي شود؟
پاسخ: آري; اعتکاف او هم باطل مي شود . (22)
محرمات اعتکاف:
بر معتکف چند چيز حرام است:
1 . استفاده از عطريات و گياهان خوشبو براي کسي که از آن لذت مي برد حرام است; پس براي کسي که حس بويايي ندارد اشکال ندارد .
2 . خريد و فروش و بنابر احتياط واجب هر نوع داد و ستدي مانند اجاره و مضاربه حرام است .
3 . جدال در امور ديني و دنيوي براي غلبه بر ديگري و اظهار فضل و برتري بر او .
4 . هرگونه استفاده شهواني از جنس مخالف نظير لمس، بوسه و آميزش حرام است . (23)
اما نگاه با شهوت به همسر در حال اعتکاف مانعي ندارد . (24)
5 . استمنا; گرچه با نگاه به همسرش زمينه جنابت خود را فراهم کند . (25)
* اشتغال بر امور دنيوي در حال اعتکاف مانند خياطي، نساجي، نقاشي، مطالعه و امثال آن اشکال ندارد .
* در اموري که بر معتکف حرام است، تفاوتي بين شب و روز نيست .
* بوئيدن عطريات هرچند با قصد لذت نباشد براي معتکف حرام است . (26)
اجازه اعتکاف:
افراد زير بدون اجازه نمي توانند معتکف شوند:
1 . زن بدون اجازه شوهر در صورتي که اعتکاف موجب از بين رفتن حق او باشد . (27)
آيت الله مکارم شيرازي: زن بنابر احتياط واجب از همسرش اجازه بگيرد ولي فرزندان بالغ احتياج به اجازه ولي ندارند . (28)
2 . فرزند بدون اجازه والدين درصورتي که اعتکاف او موجب اذيت و آزار آنان باشد صحيح نيست . (29)
3 . کسي که در استخدام ديگري است مانند برخي از کارگران و کارمندان در صورتي که قرارداد اجاره به گونه اي است که منفعت اعتکاف را نيز در بر مي گيرد . (30)
خروج از مسجد
در مدت اعتکاف، خروج از مسجد تنها در حد پرداختن به اموري خاص جايز است و مصالحي عام چون اقامه نماز جمعه، تشييع جنازه، اقامه شهادت در دادگاه و عيادت بيمار، يا نيازهاي شخصي چون تهيه خوراک لازم و قضاي حاجت از مصاديق اين مستثنيات شمرده شده است .
و گاهي خروج از مسجد واجب است; (31) همچون انجام غسل جنابت براي جنب . (32)
اگر معتکف به جهت ضرورت از مسجد خارج شد اين امور را بايد مراعات کند .
1 . بيش از مقدار ضرورت و نياز بيرون مسجد نماند .
2 . در صورت امکان زير سايه ننشيند .
3 . بنابر احتياط واجب نزديک ترين راه را انتخاب کند . (33)
قطع اعتکاف
* قطع و رها کردن اعتکاف مستحبي در روزهاي اول و دوم جايز است; ولي پس از تمام شدن دو روز ماندن روز سوم واجب مي شود و قطع اعتکاف جايز نيست . (34)
* اگر اعتکاف مستحبي را بعد از روز دوم باطل کند بايد قضاي آن را بجاي آورد; ولي اگر قبل از اتمام روز دوم باطل کند چيزي بر عهده او نيست . (35)
* انسان مي تواند از آغاز اعتکاف هنگام نيت شرط کند که اگر مشکلي پيش آمد مثلا اگر هوا سرد شد اعتکاف را رها مي کنم و در صورت پيش آمدن مانع، رها کردن اعتکاف اشکال ندارد; حتي روز سوم . (36)
مبطلات اعتکاف:
* هر آنچه روزه را باطل مي کند، اعتکاف را نيز باطل مي کند . (37)
* يکي از مبطلات اعتکاف ارتداد است . اگر معتکف در ميان اعتکاف مرتد شود اعتکافش باطل مي شود; گرچه توبه کند . (38)
* اگر معتکف به جهت ضرورت از مسجد خارج شود و به قدري طول بکشد که صورت اعتکاف برهم بخورد . اعتکافش باطل مي شود . (39)
* خروج عمدي از مسجد اعتکاف را باطل مي کند .
* اگر معتکف، اعتکاف واجب را با آميزش (جماع) باطل کند، کفاره بر او واجب مي شود و در ساير محرمات اعتکاف کفاره واجب نيست; (40) هر چند احتياط مستحب است . (41)
* اعتکاف صبي مميز صحيح است و بلوغ شرط نيست . (42)
* اگر معتکف به يکي از مبطلات اعتکاف، اعتکاف خود را به هم بزند; اگر اعتکافش واجب و در زمان معين بوده بايد اعتکاف خود را قضا کند و الا بايد دوباره اعتکاف خود را از نو آغاز کند . (43)
* قضا نمودن اعتکافي که باطل شده و زمان آن گذشته است به صورت فوري نيست; گرچه بهتر است هرچه زودتر آن را قضا کند . (44)
* اگر معتکف در اثناي اعتکاف واجب بميرد، بر ولي او لازم نيست اعتکاف او را قضاء نمايد . (45)
* اگر معتکف در حال اعتکاف خريد و فروش کرد گرچه اعتکافش باطل مي شود، اما معامله او باطل نيست . (46)
پي نوشت:
1) مفردات راغب، ص 350 .
2) دائرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 9، ص 355 .
3) عروة الوثقي، ج 2، ص 246 .
4) همان، ج 2، ص 247; تحرير الوسيله، ج 1، ص 304 .
5) عروة الوثقي، ج 2، ص 246; استفتائات جديد، مکارم شيرازي، ص 160، س 470 .
6) عروة الوثقي، ج 2، ص 250، م 3 .
7) همان، ج 2، ص 246; استفتائات جديد، مکارم، ج 2، ص 158، س 454 .
8) کافي، ج 4، ص 175 .
9) عروة الوثقي، ج 2، ص 246 .
10) استفتائات جديد، مکارم شيرازي، ج 2، ص 157، س 451 .
11) عروة الوثقي، ج 2، ص 248 .
12) استفتائات جديد، مکارم شيرازي، ج 2، ص 158، س 456 .
13) عروة الوثقي، ج 2، ص 254، م 24 .
14) همان، ص 254، م 26 .
15) عروة الوثقي، ج 2، ص 248; استفتائات جديد مکارم شيرازي، ج 2، ص 159، س 459 .
16) استفتائات جديد مکارم شيرازي، ص 158، س 455 .
17) همان، ج 2، ص 159، س 463; عروة الوثقي، ج 2، ص 254، م 23 .
18) استفتائات جديد، مکارم شيرازي، ج 2، ص 158، س 457 .
19) عروة الوثقي، ج 2، ص 248 .
20) استفتائات مکارم شيرازي، ج 2، ص 162، س 478 .
21) تحرير الوسيله، ج 1، ص 305; عروة الوثقي، ج 2، ص 250، م 4 .
22) استفتائات جديد، مکارم شيرازي، ج 2، ص 167، س 505 .
23) عروة الوثقي، ج 2، ص 259 .
24) همان .
25) تحرير الوسيله، ج 1، ص 309 .
26) همان، س 499 .
27) عروة الوثقي، ج 2، ص 249 .
28) استفتائات جديد، مکارم شيرازي، ج 2، ص 160، س 471 .
29) عروة الوثقي، ج 2، ص 249 .
30) تحرير الوسيله، ج 1، ص 304 .
31) استفتائات جديد مکارم شيرازي، ج 2، ص 164، س 494 و 496، عروة الوثقي، ج 2، ص 249 و ص 255، م 30 .
32) عروة الوثقي، ج 2، ص 250، م 31 .
33) تحرير الوسيله، ج 1، ص 306، السابع 307، م 9; عروة الوثقي، 260، ص 256، م 35 .
34) تحرير الوسيله، ج 1، ص 306، م 3; عروة الوثقي، ج 2، ص 251، م 5 .
35) استفتائات جديد مکارم شيرازي، ج 2، ص 161 .
36) عروة الوثقي، ج 2، ص 252، استفتائات جديد مکارم شيرازي، س 492، ص 164 .
37) عروة الوثقي، ج 2، ص 259 .
38) همان، ج 2، ص 250، م 1 .
39) همان، ج 2، ص 257، م 36 .
40) همان، ج 2، ص 261، م 9 .
41) استفتائات جديد مکارم شيرازي، ج 2، ص 168 .
42) عروة الوثقي، ج 2، ص 254، م 27 .
43) همان، ج 2، ص 260، م 5 .
44) همان، م 6 .
45) همان، م 7 .
46) همان، م 8، ص 261
منبع: پايگاه حوزه
/انتهاي پيام/