روزه در عصر اضطراب

گروه معارف «شبکه خبر دانشجو»، يکي از تعاليم بسيار شگفت انگيز اسلام که جنبه هاي گوناگون آثار و برکات آن به تدريج براي بشر آشکار مي شود، وجوب يک ماهه «روزه» با آداب و شرايط خاص است که هر ساله مسلمانان از فوايد جسمي، روحي و رواني، و اجتماعي آن بهره مند مي شوند.

در آيات و روايات و متون اسلامي به برخي از آثار روزه، تحت عنوان علت يا حکمت وجوب روزه اشاره شده است. در اينجا پس از نقل چند روايت مشهور که به تأثير روزه درسلامت رواني انسان اشاره دارد، به معرفي سه عامل عمده ناراحتي هاي رواني شايع در جامعه امروز ( اضطراب، وسواس، و افسردگي)، و بيان چگونگي تأثير روزه در درمان يا پيش گيري از موارد مذکور مي پردازيم.

روايات

1. اگر دوست داري که نا آرامي سينه ات کاهش يابد، ماه رمضان و سه روز از هر ماه را روزه بگير.(1)

2. روزه ماه رمضان و سه روز روزه در هر ماه، ناآرامي سينه را از بين مي برد.(2)

3. روزه سه روز درهر ماه، پنج شنبه اول و آخر و چهارشنبه وسط ماه و روزه ماه شعبان، وسوسه سينه و پريشاني هاي دل را مي برد.(3)

مسئله اضطراب

از نگاه روانشناسان، اضطراب در حد معقول و عادي آن که در همه افراد وجود دارد، نه تنها مضرّ نيست، بلکه مي تواند موجب احساس مسئوليت، جدّي بودن در کار، بروز مکانيزم هاي سازش رواني و خلاقيت گردد.(4) آنچه معمولاً از شنيدن واژه اضطراب به ذهن مي آيد، نوع بيماري اضطراب است که بيش از حد و مداوم است و با از بين بردن امکانات رواني فرد، موجب ناکامي و درماندگي وي و ايجاد اختلال هاي گوناگون مي شود. مهم ترين عاملي که براساس نظريه تحليل رواني، علت همه بيماري هاي رواني محسوب مي شود، همين اضطراب است.

برخي، قرن گذشته را قرن اضطراب و تنيدگي ناميده اند.(5) امّا در قرن بيست و يکم نيز همچنان توجه به معنويات جاي خود را به رقابت هاي افراطي و جلوه هاي خيره کننده زندگي صنعتي داده و اضطراب بشر کنوني را عميق تر ساخته است؛ تغييرات سريع اجتماعي، از دست دادن ارزش ها و اعتقادات سنتي، و از همه مهم تر سست شدن اعتقادات و نداشتن دين و ايمان تسلي بخش که همگي مي تواند پشتيبان و حامي بشر در برابر مسائل و مشکلات باشد، اضطراب و ناراحتي بشر را افزايش داده است.(6)

روزه و کاهش اضطراب

افراد متديّن، به شهادت آزمون هاي تجربي(7) و تجارب فردي، فشارهاي رواني و اضطراب هاي کمتري را در زندگي تحمل مي کنند؛ دينداران هم به لحاظ نوع نگرش منسجم و عاقبت نگرانه اي که نسبت به زندگي و مرگ دارند، و هم به دليل آنکه از حمايت اجتماعي و رواني صميمانه تري در جامعه مذهبي خود برخوردار مي شوند، توانايي رواني بيشتري در مقابله با ناگواري ها و مشکلات زندگي از خود نشان مي دهند.

نقش اميد به آينده و اعتقاد به عادلانه وهدفمند بودن نظام خلقت، در جلوگيري از بسياري بدبيني ها و نااميدي هاي شديد که گريبانگير افراد و جوامع غير ديني است، انکار ناپذير است. مفاهيم و آموزه هاي ديني، همچون توکل، تقدير الهي و... فرد ديندار را در دو راهي ها و تصميم گيري هاي مشکل، از استرس ها و اضطراب هاي بيماري زا دور نگه مي دارد.

علاوه بر اين، تأثير هر يک از اعمال عبادي از قبيل نماز، روزه، حج و... در تقويت اراده و بالا بردن سطح اعتماد به نفس، و در نتيجه حفظ آرامش و سلامت رواني فرد و جامعه قابل توجّه است. امّا اينکه چگونه روزه به صورت خاص، در کاهش اضطراب و ناراحتي هاي دروني فرد تأثير گذار است، به تحقيقات مستقل نياز دارد.

وسواس چيست؟

يکي از بيماري هاي رايج که در ادبيات روانشناسي امروز، از اختلالات اضطرابي به شمار مي آيد، وسواس فکري و عملي است، وسواس هاي فکري شامل انديشه ها، تکانه ها، و عقايد ناخواسته و مداومي هستند که شخص احساس مي کند، نمي تواند از آنها دوري کند، اما وسواس هاي عملي رفتارهاي آشکارا نامعقولي را در بر مي گيرد که به صورتي ثابت و تکراري انجام مي شوند.(8) در مواردي که فرد تشخيص مي دهد وسواس هاي فکري و عملي غير منطقي هستند، ممکن است تمايل يا کوشش براي مقاومت در برابر آنها داشته باشد، ]امّا [هنگام تلاش براي پيشگيري از يک وسواس عملي، فرد ممکن است احساس اضطراب يا تنش شديد داشته باشد که غالباً با تسليم در برابر وسواس عملي از آن رها مي شود.(9)

روزه و درمان وسواس

براي درمان وسواس هاي فکري و عملي، شيوه هاي متعددي چون دارو درماني (که تنها مي تواند به طور موقت و براي زمينه سازي درمان اصلي مورد استفاده قرار گيرد)، روان درماني هاي شناختي، روان تحليلي و... ارائه شده است. در اينجا مي توان تأثير روزه در مقابله با بروز يا پيشرفت وسواس را از دو جهت مورد ملاحظه قرار داد:

1. کاهش اضطراب:

بسياري از وسواس ها در نتيجه استقرار اضطرابي مزمن در روان فرد پديد مي آيد و تشديد مي شود؛ حال با توجه به نقش دينداري و به خصوص اعمال عبادي در کاهش اضطراب ها ـ چنان که ذکر شد ـ مي توان از روزه داريِ، اين انتظار را داشت که تأثير مثبتي بر کاهش يا پيش گيري از وسواس ها داشته باشد؛ البته کشف تجربي تأثير روزه داري بر کاهش وسواس، به تحقيق آزمايشي مستقل نياز دارد.

2. تقويت اراده

همان طور که در توضيخ اختلال وسواس گفته شد، يکي از عوامل اصلي در تداوم عمل وسواسي، ناتواني فرد در مقابله و مقاومت در برابر اضطراب ناشي از ترک عمل وسواسي خويش است؛ به گونه اي که فرد تصور مي کند، هيچ گاه نمي تواند آن را ترک نمايد؛ بنابراين، به هر طريق که ممکن است قدرت اراده و اعتمادبه نفس شخص را تقويت نمود، مي توان به درمان واقعي و اساسي وسواس کمک نمود.

در فرهنگ هاي مختلف، عناصري وجود دارد که مي تواند با فراهم آوردن زمينه هاي مناسب، به شکوفايي و تقويت نيروي اراده کمک کند، يا با از بين بردن زمينه هاي مناسب و ايجاد شرايط محيطي نامناسب، رشد و شکوفايي آن را به تأخير بيندازد. اين عناصر فرهنگي به شکل برنامه هاي تربيتي، دستورالعمل هاي اخلاقي و حقوقي، و آداب و رسوم اجتماعي، در جوامع مختلف به صورت هاي گوناگون ظهور مي يابد.

فرهنگ اسلام مشحون از مباحث نظري و برنامه هاي تربيتي و اخلاقي است که بر محور اختيار و اراده انسان استوار است؛ به علاوه بعضي فرايض مذهبي چون روزه که ماهيت آنها خودداري از ارضاي فوري برخي تمايلات و نيازهاي سطح پايين است، به تقويت اين نيرو کمک مي رساند.(10) روزه داري را مي توان به عنوان يک روش روان درماني از نوع رفتار درماني قلمداد کرد که براي تقويت اراده و ايجاد تغيير در رفتارها، روش تمرين عملي روزانه در طي يک برنامه مستمر يک ماهه را بکار گرفته است.(11)

افسردگي ها

اختلالات افسردگي از جمله شايع ترين اختلالات رواني است که در بيماران به صورت هاي مختلف با شدّت و ضعف وجود دارد؛ اختلالات مهم افسردگي را مي توان به دو نوع زير تقسيم نمود:

1. افسردگي شديد؛ افرادي که دستخوش يک يا چند حمله افسردگي عميق، بدون وجود حمله هاي ماني مي شوند، تحت عنوان افسردگي شديد معرفي شده اند. به نحوي که تخمين زده شده است، درصد بالايي از بيماران رواني بستري نشده در بيمارستان را بيماران افسرده ]شديد [تشکيل مي دهند.(12) از مهم ترين نشانه هاي افسردگي شديد، به بي خوابي شديد، کاهش سطح انگيزه و انرژي ، احساس بي ارزشي، مشکل در تفکر و تمرکز، احساس مداوم اندوه و نااميدي و... است.

2. افسردگي دو قطبي: اختلال افسردگي دو قطبي بر اساس نامي که براي آن انتخاب شده است، هم شامل حمله "ماني" و هم حملات افسردگي است. حمله ماني نوعي تغيير خلق ناگهاني است؛ به طوري که فرد مبتلا، ناگهان شادي بي حد و حصري نسبت به آنچه انجام مي دهد يا در فکر انجام دادن آن است، احساس مي کند. اين شادي افراطي معمولاً با تحريک پذيري شديد همراه است و غالباً با پرگويي، بيش فعالي، پرش انديشه، بي خوابي، حواس پرتي و رفتار بي ملاحظه و بي پروا همراه مي شود.

روزه و مداواي افسردگي

قرائن و شواهدي وجود دارد که نشان مي دهد، روزه داري در تسريع امر بهبود بيماران مبتلا به اختلال افسردگي اساسي، نقش کليدي دارد.(13) دکتر ايوب مالک در کتاب روزه داري اسلامي و مسائل روانپزشکي، دو ويژگي درماني که در روزه داري مسلمان ها وجود دارد و مي تواند به بهبود بيماران افسردگي کمک نمايد، اين گونه معرفي کرده است:

1. تغيير برنامه خواب بيداري

« گزارش شده که جلو کشيدن زمان خواب بيمار به مدت 3 تا 5 ساعت در طي 2 تا 4 روز، مي تواند آثار ضد افسردگي ايجاد کند. ... بيدار شدن براي سحري و انجام فرائض عبادي در سحرگاهان در روزه داري اسلامي، مي تواند بر مبناي تغيير برنامه خواب در طول يک ماه، تأثيرات ضد افسردگي خود را اعمال نمايد که اگر تا مدتي دوام يابد، و در صورتي که با ساير توصيه هاي اسلام در زمينه خواب و بيداري در طول ماه هاي ديگر سال توأم شود، موجب استمرار آثار حاصل شده مي گردد؛ ... به ويژه وقتي که به عنوان يک عامل کمکي، با دارو درماني، مورد استفاده قرار گيرد.»(14)

2. مسأله محروميت از خواب:

«امروزه يکي از روش هاي درماني در بيماران افسرده، محروميت از خواب است، که مي تواند به دو شکلِ محروميت کامل از خواب و محروميت از خواب رِمْ REM)) صورت گيرد؛ بيش از 61 گزارش (با بررسي 1700 بيمار) ثابت کرده است که محروميت کامل يا نسبي از خواب، منجر به بهبود قابل ملاحظه اي در 30 تا 50 درصد بيماران افسرده شديد مي گردد؛ اگرچه تأثيرات حاصله ممکن است موقتي باشد.»(15) «بيداري سحرگاهان در روزه داري براي سحري خوردن و انجام فرائض عبادي که ساعاتي را به خود اختصاص مي دهد، در اصل نوعي محروميت از خواب رِمْ به شمار مي آيد، که ادامه آن در طول يک ماه، مي تواند تأثيرات بارز ضد افسردگي داشته باشد».(16)

پي نوشت ها:

1. " قال الرَّسول (ص): مَن سَرَّهُ أن يَذهَبَ کثيرٌ مِنْ وَحَرِ صَدرِهِ فليَصُمْ شَهْرَ الصَّبرِ وَ ثلاثة أيَّام مِنْ کُلِِّ شَهْرٍ "(المحمدي الري شهري، محمد؛ ميزان الحکمه، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامي، قم، 1371، ج4، حديث10670).

2. " قالَ الرَّسولُ (ص): صَوْمُ شَهْرِ الصَّبرِ وَ ثلاثة أيَّام مِن کُلِّ شَهر، يُذهِبْنَ وَحَرَ الصَّدر " (ميزان الحکمه، ج4، حديث10671).

3. " قالَ أميرُالمُوءمِنينَ (ع): صَوْمُ ثلاثة أيَّام فِي کُلِِّ شَهْر وَ صَْومُ شَعْبانَ يَذهَبُ بِوَسواسِ الصَّدر وَ بَلابِلِِ القلبِ "(الحراني، ابو محمد حسن بن علي بن الحسين بن شعبه؛ تحف العقول عن آل الرسول، ترجمه محمد باقر کمره اي، انتشارات کتابچي، تهران 1378، ص96).

4. دادستان، پريرخ؛ روانشناسي مرضي تحوّلي، سازمان مطالعه و تدوين علوم انساني دانشگاهها (سمت)، تهران، چاپ چهارم، 1380، ص60.

5. آقا يوسفي، عليرضا؛ روان درمانگريها، انتشارات شهريار، قم، 1378، ص 203.

6 . آزاد، همان، ص32.

7. مرور مقالاتي که در طول ده سال بين سالهاي 1989 1978 در زمينه ارتباط ايمان و تعهد مذهبي با سلامت رواني منتشر گرديده، در اکثريت موارد رابطه مثبتي را نشان داده است. به ويژه در افرادي که صرفاً به وابستگي صوري و ظاهري به مذهب اکتفا ننموده اند و جلوه هاي ويژه رفتاري مذهب در زندگي شان آشکار بوده است. (مالک، ايوب؛ روزه داري اسلامي و مسائل روانپزشکي، موءسسه فرهنگي انتشاراتي فن و هنر، چاپ اول، تهران، 1380، ص 35).

8 . همان، ص161.

9 . متن تجديد نظر شده راهنماي تشخيص و آماري اختلالهاي رواني، ترجمه محمدرضا نيکخو و هاماياک آواديس يانس، انتشارات سخن، تهران، 1381، صص 687 و 688.

10 مصباح، علي، و ديگران؛ روانشناسي رشد (1)، با نگرش منابع اسلامي، دفتر همکاري حوزه و دانشگاه قم، 1374، صص 257 259.

11 . مالک، ايوب؛ روزه داري اسلامي و مسائل روانپزشکي، موءسسه فرهنگي انتشاراتي فن و هنر، چاپ اول، تهران، 1380، ص41.

12 . آزاد، همان، ص329.

13 . همان، ص46.

14 . همان، ص47.

15 . همان، صص48غ47.

16 . همان، ص49.

پايگاه حوزه/انتهاي پيام/