کسب توانائيهاي روحي از راه رياضت

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ آيا مي توان تواناييهاي روحي خاصي را از غير طريق ديني مثل «يوگا» به دست آورد؟

چنانکه مي دانيد، انسان مرکب از دو بعد است:

1. بُعد جسماني.

2. بُعد روحاني.

«بُعد جسماني» مربوط به همين جسم خاکي مي باشد و در مقابلِ بعد روحاني ارزش و قدرت قابل توجهي ندارد.

اما «بُعد روحاني» ـ که همه تواناييهاي معنوي به واسطه آن امکان پذير است و ارزش والاي انساني به آن بستگي دارد ـ قدرت عجيبي دارد و انسان مي تواند به واسطه تربيت روح، کارهاي شگفت انگيزي را به نمايش بگذارد. منتها مهم آن است که انسان، روح خود را چگونه پرورش دهد و آن استعداد عجيب را در چه راهي مصرف کند.

البته از راههاي غيرديني، مثل روش: يوگا، هيپنوتيزم، مرتاضي و غير اينها نيز مي توان به تواناييهاي خاص روحي دست يافت و مانند مرتاضان، در اثر رياضتهاي خاص، قدرتهايي را پيدا کرده و چيزهاي عجيبي که نمونه هايش را شنيده ايم انجام داد. ولي اين نوع کارها موجب کمال و ترقي انسان نمي تواند باشد، مثلاً بعضي از مرتاضان، بر اثر تمرينهاي فراوان و رياضتهاي عجيب، مانند: خوابيدن چند ساعت يا چند روز، روي ميخهاي آنچناني، اذيتهاي طاقت فرسا به بدن و ...، حبس کردن نفس را ياد گرفته و با اين گونه رياضتهاي بي ارزش، خود را در معرض نمايش مردم قرار مي دهند، مدتها نفس خود را در سينه حبس مي کنند؛ حتي گاهي، مردم برخي از آنان را در تابوت گذاشته دفن مي کنند و بعد از يک هفته يا ده روز، قبر را شکافته و آنان را زنده مي يابند!

به اين نوع اشخاص نمي توان گفت که به کمال معنوي رسيده اند؛ زيرا همه انسانها بدون استثنا؛ حتي بدترين و شقي ترين افراد و کافر مطلق هم مي توانند بر اثر تمرين و رياضت نَفْس به چنين کارهايي دست يابند. اين نوع کارها فقط براي سرگرم کردن مردم ساده لوح است و الاّ هيچ گونه جنبه کمالِ معنوي و قرب الهي ندارد.

بنابراين، بايد توجه داشت که صحيح ترين شيوه کسب تواناييها و پرورشِ استعدادهاي روحي و ارزش آن، در صورتي است که اين امور، در راستاي اطاعت از امر پروردگار و کسب رضايت خداوند و تقرب به او بوده و در نهايت، موجب کمال و سعادت معنوي انسان گردد.

به عبارت ديگر، مطمئن ترين راه براي به فعليت رساندن قواي روحي، همان رياضتهاي شرعي است که از طريق تعاليم اولياي الهي و معصومين عليهم السلام ترسيم شده و از هر گونه افراط، تفريط، گوشه نشيني و انزوا منزه است.

در واقع، همه انبيا و ائمه عليهم السلام ، براي شکوفا ساختن و از قوه به فعل رساندن همين استعداد شگفت انگيز انساني و هدايت صحيح آن مبعوث شده اند. اساسا برنامه ها و تعاليم دين مقدس اسلام، براي تربيت و توانمند ساختن بعد روحانيِ بشريت مي باشد و هدف نهايي از توانمند ساختن روح انساني، تقرب معنوي به خداوند است و اين تقرب، فقط با رياضتهاي شرعي امکان پذير است.

رياضت شرعي

رياضت شرعي، همان انجام واجبات و ترک محرمات و مکروهات مي باشد؛ نظير نماز، جهاد با نفس، تقوا، زهد، ترک دنيا؛ که در آيات و روايات فراواني به اين رياضتها تأکيد شده است.

در اينجا لازم است قبل از بيان نمونه اي از روايات، به مفهوم رياضت و اهداف آن اشاره اي داشته باشيم.

مفهوم رياضت

«رياضت» در لغت به معناي جلوگيري و بازداشتن حيوانات از حرکات آزاد و دلخواه است و در اصطلاح ديني عبارت است از: بازداشتن انسان از هواهاي نفساني خويش و فرمان دادن و وادار کردن آن براي اطاعت امر پروردگار.(1)

رياضت شرعي همان ورزيدگي روحي، جهاد اکبر و خودسازي است. امام علي عليه السلام در نامه معروف به عثمان بن حنيف مي نويسد: «وَ إنَّما هِي نَفسي أَرُوضُها بِالتَّقوي؛(2) و جز آن نيست که نفس خويش را با پرهيزکاري رياضت مي دهم.»

اهداف رياضت

«رياضت» براي به دست آوردن سه هدف است:

1. دورکردن غير حق از سر راه: هدف اول از رياضت، اين است که عارف، براي رسيدن به حق، هر گونه مانعي را از بين ببرد که در اصطلاح «تزکيه» يا «تخليه نفس» ناميده مي شود؛ يعني بايد تلاش کرد تا هر آنچه که غير از خدا در دل وجود دارد، از آن بيرون و دل را تخليه کرد.

2. مطيع ساختن نفس اماره: از آنجا که انسان ترکيبي از عقل و شهوت است، براي اينکه بتواند بدون مزاحم و مانع، به سوي خدا سير کند، بايد کاري کند که نفس اماره را مطيع و تسليم نفس مطمئنه سازد. در نتيجه، نفس شيطاني را تحت امر و اختيار نفس رحماني قرار دهد.

3. لطيف و رقيق کردن روح: يعني انسان به کمک اين دو مورد ياد شده، با زهد در عمل و حضور قلب در عبادت، روح خود را براي قبول انوار خوشا به حال کسي که براي تقرب به خداوند با نفس خود جهاد کند و هر کس سپاه نفس و هواي خويش را شکست دهد، به رضايت الهي دست يافته است الهي آماده سازد.(3)

حال با عنايت به مطالب گذشته، توجه خوانندگان عزيز را به نمونه هايي از روايات وارده از معصومين عليهم السلام در زمينه رياضت شرعي جلب مي کنيم:

1. امام اميرالمؤمنين عليه السلام درباره مبارزه با نفس (که در واقع همان رياضت شرعي است) مي فرمايد:

«رَحِمَ اللّه ُ امْرَأً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ، وَقَمَعَ هَوَي نفسهِ، فَانَّ هذِهِ النَّفْسَ اَبْعَدُ شَيْ ءٍ مَنْزعا، وَاِنَّهَا لاتَنْزَعُ اِلَي مَعصيَةٍ فِي هَوي. وَاعْلَمُوا ـ عِبادَاللّه ِ ـ انّ الْمُؤمِنَ لايُصْبحُ وَلاَيُمْسِي الاَّ وَنَفْسُهُ ظَنُونُ عِنْدَهُ، فَلاَ يَزالُ زَارِيا عَلَيْها وَمُستَزِيدا لَهَا؛(4) خداوند رحمت کند بر کسي که شهوت خود را مغلوب و هواي نفس را سرکوب کند؛ زيرا اين نفس دورترين چيز از نظر مغلوب شدن بوده که پيوسته خواهان نافرماني و معصيت است. بندگان خدا! بدانيد که انسان با ايمان، شب را به روز و روز را به شب نمي رساند، جز آنکه نفس خويش را متهم مي داند، همواره نفس را سرزنش مي کند و گنهکارش مي شمارد.»

2. در کتاب مصباح الشريعه آمده است: «طُوبي لِعَبْدٍ جاهد للّه نَفْسَهُ وَهَواهُ وَمَنْ هَزَمَ جُنْدَ نَفْسِهِ وَهَواهُ ظَفِرَ بِرِضَا اللّه ِ وَمَنْ جَاوَزَ عَقْلُهُ نَفْسَهُ الامّارَةَ بِالسُّوْءِ بِالْجُهدِ وَالاِسْتِکانَةِ وَالْخُضُوع عَلي بِساطِ خِدْمَةِ اللّه تَعالي فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما وَکانَ رَسُول اللّه صلي الله عليه و آله يُصَلّي حَتّي يَتَوَرَّمَ قَدَماهُ وَيَقُولُ: اَفَلا اَکُونُ عَبْدا شَکُورا!؟ اَرادَ بِهِ أَنْ تَعْتَبِرَ بِها أُمَّتُه وَلا يَغْفَلُوا عَنِ الاِْجْتِهادِ وَالتَّعَبُّدِ وَالرياضَةِ بِحالٍ؛(5) خوشا به حال هر چند از راه هاي غيرديني، مثل روش: «يوگا» يا «مرتاضي» انسان مي تواند به بعضي از تواناييهاي روحي دست يابد، ولي اين نوع تواناييها موجب معرفت، کمال و تقرب به خداوند نمي گردد

کسي که براي تقرب به خداوند با نفس خود جهاد کند و هر کس سپاه نفس و هواي خويش را شکست دهد، به رضايت الهي دست يافته است و هر کس عقلش بر نفس امّاره او ـ با تلاش و سکونت گرفتن و خضوع در پيشگاه خداوند متعال ـ غالب شود، به رستگاري بزرگي رسيده است.

رسول خدا صلي الله عليه و آله از کثرت نماز، پاهاي مبارکش متورم مي شد و با اين حال مي فرمود: آيا بنده شکرگزار نباشم؟! مقصود پيامبر صلي الله عليه و آله از آن عمل اين بود که امت او در عبادت به او اقتدا و تأسي کنند و از تلاش و کوشش، تعبد و رياضت نفس در هيچ حالي غافل نشوند.»

خلاصه سخن

هر چند از راه هاي غيرديني، مثل روش: «يوگا» يا «مرتاضي» انسان مي تواند به بعضي از تواناييهاي روحي دست يابد، ولي اين نوع تواناييها موجب معرفت، کمال و تقرب به خداوند نمي گردد؛ زيرا مقصود از رياضت شرعي و ديني آن است که انسان، برخلاف هواها و خواسته هاي نفساني خويش عمل کند و نفس خود را به اطاعت خداوند وادار سازد.

مقصود از اين نوع رياضتها (يوگا و مرتاضي) معمولاً براي تشخص، جلب توجه مردم به سوي خود و يا ارتزاق مي باشد، لذا اين نوع رياضتها، نوعي پيروي از هواي نفس و دوري از خداوند است، ولي در مقابل، از راه رياضتهاي شرعي مي توان به بالاترين درجه کمال و معرفت و در نتيجه، تقرب به خداوند نايل گشت.

1. ر.ک: سيد يحيي يثربي، فلسفه عرفان، (قم: دفتر تبليغات اسلامي، چاپ سوم، 1374 ه . ش)، ص268 ـ 269.

2. نهج البلاغه، نامه 45.

3. ر،ک: شيخ ابو علي سينا، الاشارات والتنبيهات، نمط نهم، مرحله اول و دوم سير و سلوک.

ـ استاد شهيد مرتضي مطهري، مجموعه آثار، (قم: انتشارات صدرا، چاپ دوم، 1373 ه . ش) ج7، ص 126 ـ 133.

ـ سيد يحيي يثربي، فلسفه عرفان، (پيشين) ص272 ـ 277.

4. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، خطبه 176.

5. عبدالرزاق گيلاني، شرح مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقة، مقدمه، تعليقات و تصحيح، سيد جلال الدين محدث، (تهران: نشر صدوق، چاپ سوم، 1366 ه . ش) ص441، باب هشتاد و دوم.

منبع: پايگاه حوزه/انتهاي پيام/