كلاهمان را بالاتر بگذاريم

جلال مختاري، گروه انديشه «شبكه خبر دانشجو»؛ براي كار و اثرگذاري فرهنگي، معمولا اولين راه­هايي كه به ذهن دغدغه­مندان حوزه فرهنگ، خصوصا فرهنگ اسلامي مي­رسد؛ از اين قرار است:

- تشويق

- تنبيه

- افزايش معرفت ديني

- تذكر مشفقانه و مهربانانه

- تذكر جدي و تا حدودي قهرآميز

- تصويب قوانيني براي انجام برخوردها، ايجاد محدوديت­ها و يا ارائه­ي تشويق­ها و تنبيه­هاي لازم

- دعا براي اصلاح امر مورد نظر

براي يافتن علت يك پديده فرهنگي  و تحليل آن هم افراد معمولا به دنبال اين مي­گردند كه در كدام يك از موارد بالا ايرادي وجود داشته كه منجر به اين پديده (اعم از رفتاري يا فكري يا ...) شده است.­ جالتا گزاره دعا را به كناري مي­گذاريم و درباره ديگر موارد، وارد بحث مي­شويم؛ زيرا دايره و شرايط اثرگذاري دعا خارج از توان تحليل نويسنده است.

نكته­ي اساسي و بسيار مهم كه در تحليل پديده­هاي فرهنگي و سپس ارائه راهكار براي آن­ها وجود دارد و آنچنان كه بايد مورد توجه قرار نميگيرد؛ آن است كه بر خلاف تصور عموم، بيشترين تاثيرگذاري­ها و تاثيرپذيري­هاي فرهنگي نه به صورت مستقيم و بر اساس موارد بالا، كه به صورت غير مستقيم، ناخودآگاه، ناخواسته و تا حدودي جبراَ رخ مي­دهد. جبري كه در آن، ساخت­ها و قالب­هاي موجود در اجتماع، افراد را مورد تاثير قرار مي­دهند؛ بدون آن­كه خودشان از اين تاثيرپذيري مطلع بوده و آن را انتخاب كرده باشند. ساخت چارچوب هايي است كه افراد يك جامعه رفتار خود را بر اساس آن انجام مي دهند.

مثلا وقتي برنامه­هاي جذاب تلويزيون، در ساعات پاياني شب پخش مي­شود در نتيجه افراد دير مي­خوابند؛ طبيعي است كه ديگر خبري هم از نماز شب، نماز صبح اول وقت، بيداري بين­الطلوعين و حتي شايد، قضا نشدن نماز صبح، صبحانه خوردن افراد خانواده دور هم و گپ و صحبت صبحگاهي آن­ها با يكديگر، نخواهد بود. مي­بينيد كه يك بستر معيوب مثل دير پخش شدن برنامه هاي تلويزيون چه تاثيرات نامطلوبي بر برنامه صبحگاهي و چگونگي شروع يك روز از زندگي فردي و خانوادگي مي­گذارد؛ آنوقت چه فايده اي دارد كه مدام درباره بركات نماز شب و نماز اول وقت و بيداري بين­الطلوعين و عواقب قضا شدن نماز و الفت افراد خانواده با هم و ... صحبت كنيم و تذكر دهيم و گريبان چاك كنيم؛ حال آنكه ريشه­ي مشكل جاي ديگري است. 

نكته­ي ديگري هم در رابطه با بحث بالا وجود دارد كه بايد مورد توجه قرار گيرد. يك تصور عمومي اين است كه براي تغيير رفتار يك فرد بايد نگرش او را و براي تغيير نگرشش، مباني معرفتي او را، و براي تغيير مباني معرفتي، فرهنگ او را و  در نهايت براي تغيير فرهنگ، هويت او را تغيير داد. البته در اين نوع نگاه الزامي وجود ندارد كه تمامي اين خط سير را طي كنيم و غالبا حداكثر تا سطح مباني معرفتي عميق مي­شوند.

به هر حال، مضمون اصلي اين نوع نگاه به تاثيرگذاري و تاثيرپذيري فرهنگي آن است كه براي اصلاح رفتار افراد بايد نگرش و بالتبع مبناي معرفتي و شناختي آن­ها را اصلاح كرد. در اين نگاه، اين نگرش­ها هستند كه رفتارهاي ما و نمادهاي فرهنگي ما را شكل داده يا آن­ها را تغيير مي­دهند. اما نكته اينجاست كه نبايد تصور كنيم هميشه نگرش­ها هستند كه رفتارها را تغير مي­دهند، بلكه بالعكس، در خيلي از موارد ما در ابتدا رفتاري را انجام مي­دهيم يا نمادي را استفاده مي­كنيم؛ سپس نگرشمان را در جهت آن رفتار يا نماد تغيير مي­دهيم يا نگرش لازم را در خودمان بوجود مي­آوريم.

مثلا زياد مشاهده كرده­ايد فردي را با شلوار لي، تي­شرت آستين كوتاه، عينك دودي، موي فَشِن كه يك گيتار به دوش دارد و به احتمال زياد به چيزي به نام انقلاب و حتي شايد اسلام هم دلبستگي خاصي ندارد و ممكن هم هست كه  كارهاي خلافي هم انجام دهد. سوال اينجاست كه چه شده كه چنين وضعي براي او پيش آمده است و جواب هم عموما از اين قرار است كه چون اين فرد شناخت درستي از اسلام نداشته يا خانواده­ مذهبي­ نداشته و با نفس خودش آنقدر كه بايد مبارزه نكرده؛ به چنين وضعيتي رسيده است. شايد اين تحليل درست باشد اما احتمال ديگري هم وجود دارد:

من ابتدا ـ و به هر دليلي ـ يك گيتار خريده­ام؛

سپس به كلاس گيتار رفته­ام؛

در آنجا ديده­ام كه بيشتر آقايان گيتاريست، شلوار لي و تي شرت آستين كوتاه پوشيده و مويشان فشن است.

پس من هم بايد چنين ظاهري داشته باشم؛

در جامعه، چنين ظاهري، ظاهر يك جوان انقلابي نيست؛

پس من يك جوان انقلابي نيستم؛

و حتي شايد اصلا يك جوان مسلمان نيستم؛

پس من اعتقادي به انقلاب و آرمان­هاي آن و رسالت من در مقابل آن، ندارم؛

و احتمالا آن آرمان­ها چندان درست نيستند؛

پس من راي نمي­دهم؛

و نماز هم نمي­خوانم؛

و حرمت نامحرم و روزه و خمس و ولايت را هم ...

البته اين يك احتمال بود و شايد همه چيز به اين سادگي اتفاق نيافتد؛ اما به هر حال نشان مي­دهد چگونه يك رفتار و يا نماد، ممكن است نگرش و تفكر ما را تغيير دهد.

با دقت به دو نكته مطرح شده در بالا، مي­توانيم تا حدود زيادي علت واقعي و اساسي رواج فرهنگ غربي و مدرن را در جامعه خودمان بفهميم. سخن اساسي اين است كه بر خلاف تصور ما، فرهنگ غرب و مدرن، خودش را غالبا نه از طريق كتاب­ و مقاله و CD و ماهواره، كه از طريق ساختارها و بسترهاي شكل گرفته بر اساس خودش و مدرنيته، به ما تحميل و به عبارتي بهتر "تزريق" مي­كند؛ بدون آنكه ما متوجه ماجرا بشويم. وقتي هم كه متوجه نشويم، ديگر خبري از مقاومت و انتقاد و شناسايي ريشه­ها و انجام تغييرات لازم، نخواهد بود.

با اين نگاه، براي ريشه­يابي علل افزايش طلاق در جامعه، ديگر فقط اقتصاد خانواده يا ميزان پايبندي افراد جامعه به مسائل ديني يا تاثيرات رسانه­هاي غربي و امثالهم را مورد نظر قرار نخواهيم داد؛ بلكه در كنار اين علل و شايد در سطحي بالاتر، ميزان ساعات كاري افراد خانواده، نوع كار آن­ها، محيط كار، نحوه رفت و آمد آن­ها، وسيله­اي كه آن­ها را جابه­جا مي­كند، ساعت ورود و خروج آن­ها از خانه و محل كار و ... را نيز مد نظر قرار مي­دهيم.

و يا مثلا براي ريشه­يابي علل ترويج و گسترش فرهنگ اختلاط زن و مرد نامحرم در جامعه، آشپزخانه­ي منزل كه به صورت "اوپن" است؛ مترويي كه بصورت مختلط است؛ ادارات ما كه كار در آن­ها بصورت مختلط است؛ پاسخگوي 118 كه يك خانم است و هزاران بستر و قالب ديگر كه مروج فرهنگ اختلاط زن و مرد هستند؛ را مد نظر قرار خواهيم داد. قالب­ها و بسترهايي كه فرهنگ خاص خودشان را، بدون اطلاع و انتخاب و حساسيت ما، به جامعه­ي تحميل و تزريق مي­كنند.

البته بيان اين مطلب به آن معنا نيست كه همه افراد انساني بلااستثنا اسير و بي اختيار بوده و در برابر فرهنگ مدرن بدون چون و چرا تاثير مي پذيرند و چه بسا افرادي هم يافت شوند كه در دل مدرنيته هويت و هنجارهاي زندگي بومي خود را حفظ كرده اند. نگارنده خود به اين مطلب واقف است و آن را مي پذيرد اما صحبت آنجاست كه در يك نگاه كلان اجتماعي و سبك زندگي اجتماعي، اكثريت غالب افراد در دل سبك زندگي خود مي زيند و بطور ناخودآگاه تحت تاثير سبك زندگي خود هستند و آنگونه زندگي مي كنند كه سبك زندگي حكم مي كنند. چنين تاثير پذيري آنقدر ظريف و ناخودآگاه است كه شايد بسياري افراد متوجه آن نباشند. 

در سلسله مقالاتي كه ان­شاالله به نگارش در خواهد آمد؛ قصد داريم مسايل فرهنگي و مبتلابه جامعه را از اين منظر مورد برسي قرار دهيم و در حد توان، ارايه راهكار كنيم. البته مسائل اجتماعي آنقدر پيچيده، تودرتو و چندلايه هستند كه اشراف بر كليه ابعاد و ريشه­هاي آن­ها، تقريبا غير ممكن است؛ اما سعي داريم در حد بضاعتمان، به اين مهم بپردازيم.  در مطلب بعدي بحث " مترو و فرهنگ اختلاط" ارائه خواهد شد./انتهاي پيام/